Muzea i wystawy

Wszystkie zbiory archeologiczne i antropologiczne muszą być gdzieś przechowywane. Niektóre eksponaty potrzebują nawet specjalnych warunków i zabezpieczeń.

Polska

Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie mieści się (od 1958 r.) w historycznym gmachu Arsenału przy ul. Długiej 52. Muzeum rozpoczęło swoją działalność w 1923 roku, a w 1928 roku Prezydent RP wydał rozporządzenie o PMA, które zawierało również statut Muzeum. Nadawał on PMA prawa państwowego zakładu naukowo-badawczego mającego za zadanie badanie prahistorii ziem polskich, gromadzenie i udostępnianie zbiorów oraz popularyzację prahistorii. W okresie międzywojennym PMA pełniło także rolę centrum ochrony zabytków archeologicznych. Zbiory muzeum składały się w 95% z materiałów pozyskanych w wyniku badań terenowych, posiadających pełną wartość źródłową. Staraniem PMA, utworzony został rezerwat archeologiczny w neolitycznej kopalni krzemienia w Krzemionkach Opatowskich. Zbiory Działu Paleolitu i Mezolitu obejmują głównie materiały krzemienne datowane na okres od ponad 100 tys. lat temu do 4 tys. lat p.n.e. Kolekcje z około tysiąca stanowisk, pozyskiwane od końca XIX wieku, pochodzą z obszaru całej Polski, a także obecnej Litwy, Ukrainy i Białorusi. Szczególnie bogate są materiały z okresu środkowego paleolitu (100–40 tys. lat temu) z jaskiń południowej Polski (Jaskinia Ciemna, Okiennik, Jama), a także z okresu schyłkowego paleolitu (ok. 10–8 tys. lat p.n.e.) z Niżu Polskiego (Świdry, Rydno). Wśród zespołów zabytkowych szczególnie wyróżnia się bogato wyposażony pochówek mezolitycznego łowcy, odkryty w Janisławicach — datowany na ok. 4500 lat p.n.e. Zbiory Działu Neolitu należą do najliczniejszych w PMA kolekcji. Znajdują się w nich materiały z całej Polski i terenów ościennych. Najbogatsza część zbiorów pochodzi z terenów Małopolski, Mazowsza i Polski płn.-wsch. Najliczniejsze i najbardziej znane zespoły zabytkowe to: Ćmielów, Złota, Krzemionki, Gródek oraz jaskinie ojcowskie: Zawichost, Popudnia i Pieniążkowa. Jedną z głównych specjalizacji Działu Neolitu jest prahistoryczne górnictwo krzemienia, jego przetwórstwo i dystrybucja wytworów. Dzięki badaniom Działu odkryto kompleks górniczy w Puszczy Knyszyńskiej. Powstał tam, utworzony wspólnie z władzami gminnymi i leśnikami, ośrodek archeologiczno-turystyczny, tzw. Ekomuzeum. Pracownicy Działu zajmują się również badaniami obrządku pogrzebowego ludności kultury pucharów lejkowatych na lessach sandomiersko-opatowskich, np. grobowca megalitycznego w Stryczowicach, woj. świętokrzyskie.

Polska, Mi 1602 = Fi 1453 (21.07.1965) Budynek Arsenału według stanu z ok. 1830 r. Polska, Mi 3438 = Fi 3290 (26.03.1993) Warszawa 1 (22.09.1980) Nr 80272 wg katalogu A. Myślickiego

Poznań 1 (8.06.1968) Nr 68090 wg katalogu A. Myślickiego

Muzeum Archeologiczne w Poznaniu mieści się przy ul. Wodnej 27, w renesansowym pałacu powstałym ok. 1540 w wyniku przebudowy kilku gotyckich kamienic, będącym rodową siedzibą Górków. Początki Muzeum sięgają 23 września 1857 r., kiedy to Wydział Nauk Historycznych i Moralnych Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk podjął uchwałę o utworzeniu Muzeum Starożytności Polskich i Słowiańskich. W 1923 r. zbiory archeologiczne połączono z podobnymi zbiorami byłego Muzeum Prowincjonalnego w Poznaniu (Kaiser-Friedrich Museum), założonego przez Niemców w 1894 r. Powstał wówczas odrębny Dział Przedhistoryczny Muzeum Wielkopolskiego z własną siedzibą. W roku 1945 założono samodzielne Muzeum Prehistoryczne, przemianowane w 1950 r. na Muzeum Archeologiczne. W 1967 roku Muzeum uzyskało nową siedzibę w Pałacu Górków, zrekonstruowanym po zniszczeniach wojennych. W Muzeum przechowywane są liczne zbiory z epoki kamienia, a w szczególności materiały z osad kultury pucharów lejkowatych w Wiórku i Luboniu, od których pochodzą nazwy dwóch głównych faz tej neolitycznej kultury.

Obecnie Muzeum Archeologiczne, Oddział Muzeum Miejskiego Wrocławia, mieści się przy ul. Cieszyńskiego 9, w gotycko-renesansowym budynku Arsenału Wrocławskiego, zwanym Arsenałem Mikołajskim, wzniesionym na przestrzeni XIV–XVI w. (na datowniku z 1970 roku pokazana jest była siedziba muzeum, w budynku przy ul. Kazimierza Wielkiego 34). Muzeum funkcjonuje od 1815 r., kiedy to powstało Królewskie Muzeum Sztuki i Starożytności, należy więc do najstarszych tego rodzaju muzeów w Europie. Wśród licznych zbiorów znajdują się najstarsze zabytki odkryte na ziemiach polskich z paleolitu dolnego (500 tys. lat) w Trzebnicy oraz gliniana figura kultowa barana ludności kultury pucharów lejkowatych z Jordanowa Śląskiego.

Wrocław 1 (23.11.1970) Nr 70516 wg katalogu A. Myślickiego

Gdańsk, Mi 232 = Fi 226 (23.07.1932) Mi 263 = Fi 259 (25.11.1936) Fi Cp 32 (06.1925)

Muzeum Archeologiczne w Gdańsku mieści się przy ul. Mariackiej 25/26. Jest spadkobiercą tradycji naukowych i kolekcjonerskich sięgających do założonego w 1743 roku Sociates Physicea Experimentalis (Gdańskiego Towarzystwa Przyrodniczego). W 1845 roku Towarzystwo nabyło budynek (obecną siedzibę Muzeum), który od tej pory jest nazywany Domem Przyrodników (na drugim znaczku jest to wysoka kamienica na drugim planie). W 1880 roku część zbiorów została przekazana do Westpreussisches Provinzial-Museum. Do powstania zbioru zabytków archeologicznych przyczynili się głównie członkowie Towarzystwa Antropologicznego, utworzonego w 1872 roku z inicjatywy A. Lissauera, jako sekcja Towarzystwa Przyrodniczego. Zabytki te przeszły następnie w posiadanie powstałego w 1920 roku Museum für Naturkunde und Vorgeschichte, a w 1939 roku trafiły do nowego muzeum — Gaumuseum für Vorgeschichte. Jego siedziba uległa spaleniu w czasie II wojny światowej, a wraz z nią spłonęła większość zbiorów. Część wywieziono wcześniej do miejscowości Przyjaźń, jednak niewiele z nich udało się później odnaleźć. Po instytucjach muzealnych funkcjonujących w Gdańsku przed rokiem 1945 odziedziczono zaledwie 411 zabytków. W roku 1953 przy Muzeum Pomorskim w Gdańsku utworzono jednoosobowy Dział Archeologiczny, w którym zatrudniono Leona Łukę, późniejszego długoletniego dyrektora Muzeum Archeologicznego, a w 1954 roku podjęto decyzję o odbudowie kompleksu zabytkowych budynków na potrzeby przyszłego Muzeum Archeologicznego. Był to Dom Przyrodników i przylegająca doń oficyna, położone pomiędzy Długim Pobrzeżem, ulicami Mariacką i Dzianą oraz znajdującą się od strony Starej Motławy Bramą Mariacką (na drugim znaczku na pierwszym planie). Jednymi z najciekawszych zabytków przechowywanych obecnie w Muzeum są: zespół zabytków kultury rzucewskiej z epoki neolitu, kolekcja popielnic twarzowych z wczesnej epoki żelaza, wyroby rzemiosła artystycznego z okresu wpływów rzymskich i wędrówek ludów oraz zbiór wyrobów bursztynowych datowanych od neolitu po późne średniowiecze.

Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku powołano w Łodzi Muzeum Miejskie. W latach 1929–1930 zapadła decyzja rozdzielenia zbiorów i utworzenia nowych placówek muzealnych. Zbiory etnograficzne i archeologiczne przekazane zostały do Miejskiego Muzeum Etnograficznego, które swą działalność rozpoczęło 1 stycznia 1931 roku. Pierwotnie zainteresowania Muzeum koncentrowały się wokół województw łódzkiego i kieleckiego, ale szybko rozszerzono je również na województwa wschodnie Rzeczypospolitej, tj. lubelskie, wołyńskie, stanisławowskie, poleskie i tarnopolskie. Pierwotną siedzibą Muzeum była kamienica przy ulicy Piotrkowskiej 91. W 1934 r. zostało przeniesione do znacznie okazalszej siedziby przy Piotrkowskiej 104, a od II wojny światowej do chwili obecnej zajmuje budynek przy Placu Wolności 14. Po zakończeniu wojny podzielono zbiory archeologiczne i etnograficzne, w wyniku czego powstały dwie placówki: Miejskie Muzeum Prehistoryczne (działające od 14 maja 1945) i Miejskie Muzeum Etnograficzne (od 20 kwietnia 1945). Na przełomie lat 1949/1950, obydwa Muzea zostały upaństwowione i przybrały nazwy: Muzeum Archeologiczne i Muzeum Etnograficzne w Łodzi. W dniu 1 stycznia 1956 roku nastąpiło połączenie obu placówek w jedno Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Zbiory archeologiczne gromadzone i przechowywane są w ramach kilku działów: Starszej i Środkowej Epoki Kamienia, Młodszej Epoki Kamienia, Epoki Brązu i Wczesnej Epoki Żelaza, Okresu Późnolateńskiego i Okresu Rzymskiego oraz Okresu Średniowiecza i Nowożytności.

Łódź 1 (2.01.1981) Nr 81001 wg katalogu A. Myślickiego

Austria

Horn, Austria (17.09.1985)

Rysunek mamuta i dawna wieża obronna, będąca obecnie częścią Höbarthmuseum w Horn (Bez. Horn, Ld. Dolna Austria), czyli mieszczącego się w budynku dawnego szpitala miejskiego muzeum imienia Josefa Höbartha, założonego w 1930 r., w którym znajdują się największe (ok. 23 tys. zabytków) na terenie Dolnej Austrii zbiory archeologiczne, obejmujące czasy od paleolitu po średniowiecze. Jednym z symboli muzeum jest figurka kobieca ludności kultury lendzielskiej z Eggendorf (Bez. Wiener Neustadt-Land, Ld. Dolna Austria). Najstarsze osadnictwo ludzkie na terenie Horn wiąże się z kulturą oryniacką. Wtedy to, ok. 30 tys. lat temu, na lewym brzegu doliny rzeki Taffa, w dzisiejszej zachodniej części miasta, istniało obozowisko łowickie, gdzie znaleziono pozostałości palenisk, liczne narzędzia krzemienne i wiele kości zwierząt łownych (mamutów, reniferów, koni).

Museum für Ur- und Frühgeschichte w Stillfried (gm. Angern an der March, Bez. Gänserndorf, Ld. Niederösterreich) gromadzi zbiory archeologiczne ze szczególnym uwzględnieniem okresu rzymskiego, ale znajdują się tu też np. materiały z paleolitycznych obozowisk na stanowiskach Heidenberg w Ollersdorf i Kranawetberg w Grub. Dobry klimat i urodzajne lessowe gleby przyciągały również neolitycznych rolników. Na wzgórzach w pobliżu Buhuberg i Rochusberg znajdują się osady ludności lendzielskiej kultury ceramiki malowanej. Koło kościoła w Stillfried znaleziono naczynia kultury badeńskiej (ceramiki promienistej), a w Grub grób ciałopalny tej ludności. Z miejscowości Zwerndorf pochodzi siekiera miedziana, znane są też ślady osadnictwa kultury ceramiki sznurowej i pucharów dzwonowatych. Zabytki z tych stanowisk eksponowane są w muzeum w Stillfried.

Stillfried, Austria (30.08.1974)

Traismauer, Austria (20.11.1989)

Muzeum Prahistoryczne Landu Dolna Austria (Niederösterreich) w Traismauer. Ekspozycja muzealna prezentuje przede wszystkim materiały z badań wykopaliskowych na dwóch największych w Europie Środkowej cmentarzyskach z wczesnej epoki brązu w Franzhausen, m.in. jest to naturalnej wielkości rekonstrukcja wyglądu ludzi z tego okresu, ich ubiorów i grobów. Ponadto znajdują się tu jeszcze przedstawienia z życia w różnych okresach, np. celtycki wojownik w rydwanie, czy operacja czaszki przez druidów, a w ogrodzie zamkowym pradziejowe kurhany. Epoka kamienia jest reprezentowana m.in. przez rekonstrukcję neolitycznych grobów ze skurczonym układem zmarłych.

Bośnia i Hercegowina

Klasztor Gorica koło miasta Livno (kanton Zachodnia Bośnia), w Górach Dynarskich. Budowa klasztoru rozpoczęła się w 1854 r., a w 1859 r. wprowadzili się do niego franciszkanie. W 1985 r., na mocy porozumienia między klasztorem i miejscową gminą, utworzono w nim muzeum. W salach wystawowych klasztoru można oglądać kolekcje etnologiczną, numizmatyczną, sakralną, militariów, filatelistyczną oraz archeologiczną. Ta ostatnia składa się głównie z zabytków z okresu średniowiecza, ale najstarsze pochodzą z eneolitu. Są to kamienne topory i ceramika. Bośnia i Hercegowina (Chorwacka Poczta Mostar), MiNr 272 (1.11.2009)

Cypr

Francja, Mi 4104 (20.06.2006)

Muzeum Cypryjskie w Nikozji, znane także jako Muzeum Archeologiczne Cypru. Jest to najstarsze i największe muzeum na Cyprze. W jego zbiorach znajduje się największa na świecie kolekcja zabytków archeologicznych odkrytych na wyspie (np. idol z Lempa, kamienne naczynie z Kalavasos-Tenta, czy figurka z Kissonerga-Mosphilia. Muzeum założone zostało w 1882 roku przez władze brytyjskie wskutek petycji przedstawionej przez przywódców religijnych Cypryjczyków (zarówno chrześcijan, jak i muzułmanów). Bezpośrednim jej powodem była grabież znalezisk archeologicznych pozyskanych z różnych badań wykopaliskowych, z których największe przeprowadził ambasador USA, Palma di Luigi Cesnola. Wywiózł on do Ameryki ponad 35.000 przedmiotów, z których większość została zniszczona w czasie transportu (ocalałe są do dziś prezentowane w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku). Budowę gmachu pokazanego na znaczku, zaprojektowanego przez N. Balanosa z Ateńskiego Towarzystwa Archeologicznego, rozpoczęto w 1908 r. W 1961 r. ukończono budowę kolejnych sal wystawowych, magazynów i biur. Obecnie muzeum składa się z 14 sal wystawowych, biblioteki, magazynów i laboratoriów ustawionych wokół centralnego placu, a wystawy obejmują czasy od okresu neolitu po panowanie rzymskie.

Dania

Pałac Książęcy w Kopenhadze jest obecnie siedzibą Muzeum Narodowego (Nationalmuseet). Znaczek ten wprowadzono do obiegu z okazji 150. rocznicy powstania tego muzeum. Mieszczą się w nim także zbiory archeologiczne, m.in. puchar ze Skarpsalling, czy sztylet krzemienny z Hindsgavl. Dania, Mi 367 (15.05.1957)

Francja

Fragment renesansowego dziedzińca Musée Labenche d'Art et d'Histoire w Brive-la-Gaillarde (dep. Corrèze, reg. Limousin). Muzeum zostało utworzone w 1883 r. Jego pierwsza siedziba mieściła się w centrum miejscowości, przy ulicy doktora Massénata. Budynek ten okazał się jednak zbyt mały i w 1989 r. siedzibę muzeum przeniesiono do dawnego hotel Labenche, mieszczącego się w renesansowym budynku, jednym z najpiękniejszych w mieście, stojącym przy bulwarze Jules Ferry. Zbiory muzeum, eksponowane w 17 salach wystawowych, obejmują m.in. geologię, paleontologię oraz archeologię, od epoki kamienia (sala ta nosi imię Jeana Bouyssonie, który w 1908 r. odkrył szkielet neandertalczyka w znajdującej się ok. 25 km na płd.-wsch. miejscowości La Chapelle-aux-Saints) po okres gallo-rzymski, i dokumentują 100 tysięcy lat dziejów człowieka w regionie Brive.

Brive-la-Gaillarde Gare, Francja (14.09.1965, 30.09.1968 i 16.06.1970)

Francja, całostka Ck (z dodrukiem – tzw. PAP) Widok na miejscowość Les Eyzies-de-Tayac (dep. Dordogne, reg. Akwitania), budynki Musée National de Préhistoire i stojącą przed nim nadnaturalnej wielkości figurę neandertalczyka. Ze względu na liczbę i znaczenie odkrytych w okolicy stanowisk paleolitycznych miejscowość ta nazywana jest we Francji „światową stolicą prahistorii”. Usytuowane są tu ważne stanowiska: La Micoque, Laugerie-Haute, Laugerie-Basse, Crô-Magnon, schroniska Pataud i Audi. W pobliżu tego skupiska znajdują się jaskinie z zespołami sztuki naskalnej: Font-de-Gaume, Combarelles, Bernifal, la Mouthe, la Greze, Commarque i schronisko Cap-Blanc z rzeźbami. W miejscowym zamku zostało założone w 1923 roku Musée National de Préhistoire. Pierwszym jego kierownikiem był D. Peyrony. Muzeum posiada bogate zbiory liczące ok. 500.000 przedmiotów. W jego salach można zobaczyć m.in. rekonstrukcję grobu z Saint-Germain-la-Riviere, serie typologiczne krzemieni sklasyfikowane według poziomów z głównych stanowisk z Périgord, zespół 80 bloków rytowanych lub rzeźbionych z Laugerie-Haute, la Madeleine i Laussel.

Datownik stosowany z okazji 50-rocznicy powstania muzeum prahistorycznego w Épernay (dep. Marne, reg. Szampania-Ardeny). Początki muzeum wiążą się z różnymi XIX-wiecznymi kolekcjami, na których bazie w 1931 roku zostało założone przez archeologa, ojca Pierre'a Favreta, i przy pomocy gminy, muzeum regionalne poświęcone prahistorii i archeologii. W 1950 r. muzeum otrzymało nową siedzibę w Château Perrier, a od 1960 r. gromadzi też zbiory związane z historią winiarstwa regionu Szampanii, stąd jego obecna nazwa to Musée d'Archéologie et du Vin de Champagne. W zbiorach archeologicznych muzeum znajduje się ponad 80 tys. zabytków pochodzących ze wszystkich okresów — od paleolitu po średniowiecze.

Épernay, Francja (4.05.1982)

Musée de Paléontologie w Menat (dep. Puy-de-Dôme, reg. Owernia) prezentuje 3,6 miliarda lat historii istot żywych — od pierwszej komórki po współczesnego człowieka, m.in. z uwzględnieniem australopiteka i człowieka z Crô-Magnon. Menat, Francja (4.03.1989)

Dwa kilometry od Montbron (dep. Charente, reg. Poitou-Charentes) znajduje się jaskinia Montgaudier, badana od 1855 roku, jednak najważniejsze prace przeprowadził tu w latach 1966–1986 L. Duport. W 1974 roku odkryto tu żuchwę i inne kości neandertalczyka (obecnie w zbiorach Musée de l'Homme w Paryżu) oraz wytwory z okresu neolitu. Jaskinia ta zamieszkana była od ok. 150 tys. lat temu, jednak większość znalezisk pochodzi z okresu magdaleńskiego, np. grawerowana płytka z piaskowca z wizerunkami reniferów i jeleni, kości, narzędzia (harpuny) i ozdoby (zęby) z krzemienia i kości. Są one prezentowane w muzeum na zamku Montbron. Montbron, Francja (27.09.1968, 3.03.1975, 18.09.1981 i 30.10.1981) Stemple różnią się tekstem napisów w nakładce oraz szczegółami kalendarza w datowniku

Musée Régional de Préhistoire w Orgnac-l'Aven (dep. Ardèche, reg. Rodan-Alpy) powstało z inicjatywy Jean Combier. Otwarto je dla publiczności w 1988 r. (oficjalnie dopiero na wiosnę 1989 r.). Posiada ono zbiory z okresu paleolitu, neolitu i epoki brązu, m.in. z aszelskiego stanowiska Orgnac III (ok. 400 tys. lat temu), malowideł z jaskiń w dolinie rzeki Ardèche (ok. 30–10 tys. lat temu) oraz neolitycznych grobowców megalitycznych (na terenie departamentu znajduje się ok. 700 dolmenów). Orgnac III, to stanowisko paleolityczne na prawym brzegu głębokiej doliny rzeki Ardèche. Prowadzone tu od 1959 r. przez J. Combiera wykopaliska odsłoniły serię poziomów odłożonych w leju krasowym podczas ostatniej fazy zlodowacenia Riss i interglacjału Riss-Würm. Ludzie wielokrotnie osiedlali się wewnątrz tej depresji. Znaleziono tu ślady palenisk oraz liczne zespoły górnoaszelskie i mustierskie, pozwalające prześledzić rozwój techniki lewaluaskiej. Vallon-Pont-d'Arc, Francja (4.05.1962) Orgnac-l'Aven, Francja (10.12.1980 i 14.02.1990)

Vallon-Pont-d'Arc, Francja (22.05.2009)

Budynek Instytutu Paleontologii Człowieka w Paryżu, czyli Institut de Paléontologie Humaine (IPH, znany też pod pełną nazwą: Institut de Paléontologie Humaine Fondation Prince Albert Ier de Monaco). Jest to zakład badawczy i pedagogiczny założony w 1910 r. przez księcia Monako, Alberta I Grimaldi (1848–1922), w celu ożywienia studiów nad człowiekiem prahistorycznym. Jego pierwszym dyrektorem był Marcellin Boule (1861–1942). Instytut ma też bogate zbiory zabytków i wydaje liczne publikacje z dziedziny prahistorii.

Monako, Mi 366 (5.03.1949)

		ONZ (Nowy Jork), Mi 84–85 (29.02.1960)
Francja, Mi 828–829 (21.09.1948)
Francja, Mi 929–930 (6.11.1951)
Palais de Chaillot — pałac wybudowany w związku z wystawą światową w 1937 r. Składa się z dwóch budynków zakończonych półkolistymi skrzydłami i połączonych dwupoziomowym tarasem, ozdobionym m.in. rzeźbami „Apollo” Henri Boucharda i „Herkules” Alberta Pommiera. W osi tarasu, pomiędzy skrzydłami, usytuowano basen obramowany szpalerem wodotrysków. W pałacu ma siedzibę kilka instytucji kulturalnych. Najczęściej zwiedzane jest Muzeum Człowieka (Musée de l'Homme), stanowiące połączenie ekspozycji antropologicznych i etnograficznych. Prezentowane są m.in. szkielety pierwszych hominidów, prehistoryczne rysunki naskalne z Sahary, eksponaty dotyczące tatuażu, mumie i preparowane czaszki, kamienny posąg z Wyspy Wielkanocnej, bogate zbiory kultur prekolumbijskich i wielka kolekcja afro-azjatycka.		Francja, Mi 3352 (10.12.1998)

Wirnik upamiętniający wystawę „L'animal de Lascaux a Picasso” (Od Lascaux do Picasso), zorganizowaną przez Muséum National d'Histoire Naturelle w Paryżu i Galerie de Zoologie du Jardin des Plantes. Paris 07, Francja (8.10.1976)

Périgueux (dep. Dordogne, reg. Akwitania) jest stolicą obszaru określanego jako Périgord, odpowiadającego w przybliżeniu granicom obecnego departamentowi Dordogne. Jest on często nazywany kolebką ludzkości, ze względu na bogactwo odkrywanych tutaj pradziejowych stanowisk archeologicznych. Centrum badań naukowych mieści się jednak nie w Périgueux, a w miasteczku Les Eyzies, w znajdującym się tam Musée national de Préhistoire. W tej okolicy, a w szczególności we wpisanej na listę światowego dziedzictwa UNESCO dolinie rzeki Vézère, zlokalizowano 147 stanowisk z okresu paleolitu, w tym 25 jaskiń z malowidłami i rytami, m.in. Lascaux (gm. Montignac), Rouffignac (gm. Rouffignac-Saint-Cernin-de-Reilhac), Abri du Poisson, Combarelles i Font-de-Gaume (gm. Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil).

Périgueux, Francja (2.12.1966)

Francja, Mi 1587 (17.06.1967)

Zamek w Saint-Germain-en-Laye (dep. Yvelines, reg. Île-de-France), w którym w 1862 r. Napoleon III utworzył Musée des Antiquités Nationales. W 2005 r. muzeum przyjęło nazwę Musée d'Archéologie Nationale. W muzeum znajdują się zabytki od okresu paleolitu po czasy panowania Merowingów. Najbardziej znanymi eksponatami są tzw. Dame de Brassempouy oraz kopia grobowca galeriowego z lasu Carnelle w Saint-Martin-du-Tertre (dep. Val-d'Oise, reg. Île-de-France), jednego z największych megalitów w rejonie Paryża.

W Saint-Guénolé (dep. Sud-Finistère, reg. Bretania) znajduje się Musée Préhistorique Finistérien, placówka Uniwersytetu w Rennes, prezentujące znaleziska z regionu pochodzące z okresu od paleolitu po okres rzymski. Saint-Guénolé, Francja (19.04.1969 i 24.01.1973)

W znajdującym się w Saint-Pons-de-Thomières (dep. Hérault, reg. Langwedocja-Roussillon) Musée Municipal de Préhistoire Régionale zgromadzone są materiały z wielu stanowisk archeologicznych z okolic miasta, niezwykle bogatych w różnego rodzaju stanowiska neolityczne: osady, menhiry, grobowce megalityczne, ryty naskalne, itp. Najbardziej znane są odkrycia z jaskini Rec d'Aigues Rouges, gdzie zbadano eneolityczny pochówek zbiorowy, w skład którego wchodziło kilku zmarłych i zbiór czaszek ludzkich.

Saint-Pons-de-Tromières, Francja (28.08.1990)

Soyons, Francja (11.06.1991 i 18.05.2005)

Miasteczko Soyons (dep. Ardèche, reg. Rodan-Alpy) leży u stóp wapiennych urwisk z jednej strony, a Rodanem z drugiej. W wapiennych zboczach licznie występują jaskinie i schroniska skalne, które były zamieszkałe nieprzerwanie przez okres ostatnich 150 tys. lat. W rezultacie występuje tutaj na powierzchni 30 hektarów niebywałe zagęszczenie stanowisk archeologicznych, największe w całej Francji! Część z nich prezentuje wystawa w miejscowym Musée de France, obejmująca okres od paleolitu (neandertalczyk, człowiek z Crô-Magnon, jaskinie Serre de Guercy, Néron, Trou du Renard), przez neolit (Grotte des Enfants, Trou Roland), epokę brązu i żelaza, aż po czasy historyczne. Na wirniku z 2005 r. pokazano także grecką monetę z V w. p.n.e. z Aten (widoczne symbole: sowa — ulubiony ptak Ateny, gałązka oliwki oraz skrót nazwy — ΑΘΕ).

Musée Archéologique de Viuz Faverges znajduje się w wiosce Viuz koło Faverges (dep. Haute-Savoie, reg. Rodan-Alpy). Nazwa Viuz pochodzi od łacińskiego słowa vicus (wieś), jakim określano osadę powstałą po upadku istniejącego tu wcześniej rzymskiego miasta Casuaria, którego pozostałości znajdują się pod dzisiejszym centrum Faverges. W zbiorach muzeum dominują pozyskane na miejscu w trakcie badań archeologicznych materiały z okresu rzymskiego, ale obecne są też zabytki z okresu neolitu, np. miedziana siekiera (dł. 10,5 cm, szer. 4,2 cm) z Englannaz koło Faverges. Faverges, Francja (27.10.1986 i 29.06.1987)

Guernsey

Frederick Corbin Lukis (1788–1871), pionier archeologii na Guernsey i jego rodzinny dom, w którym zgromadził bogatą kolekcję różnych znalezisk, w większości pochodzących z jego własnych badań, np. grobowca korytarzowego Le Creux ès Faies koło L'Eree w pobliżu St. Peter na Guernsey. W 1907 Francis Du Bois Lukis, ostatni żyjący syn F. Lukisa, przekazał całość archeologicznych i przyrodniczych zbiorów społeczeństwu Guernsey. To pierwsze na wyspie muzeum powstało w rodzinnym domie Lukisów. W 1938 roku zbiory tego muzeum połączono z dużą kolekcją sztuki zgromadzoną przez Wilfreda Careya, w efekcie czego utworzono nowe muzeum pod nazwą Lukis and Island Museum, którego siedzibą stał się nieczynny kościół pw. św. Barnaby. Guernsey, Mi 421 i 424 (12.07.1988)

Litwa

Gmach Połąskiego Muzeum Bursztynu (Palangos gintaro muziejus), w zbiorach którego znajduje się ponad 28 tys. okazów bursztynu, w tym 15 tys. zawierających inkluzje, oraz cenna kolekcja wytworów z okresu neolitu z Juodkrantė. Muzeum od 1963 r. mieści się w neorenesansowym budynku dawnego pałacu hrabiów Tyszkiewiczów w Połądze (lit. Palanga), wzniesionym w latach 1893–1897. Po aneksji Litwy do ZSRR znacjonalizowany pałac stopniowo popadał w ruinę. W 1957 roku przeprowadzono w nim prace konserwatorskie, a następnie umieszczono tu muzeum bursztynu. Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości pałac stał się z powrotem własnością rodziny Tyszkiewiczów, jednak Alfred Tyszkiewicz zrzekł się swych praw na rzecz miasta, za co przyznano mu honorowe obywatelstwo Połągi. ZSRR, Mi U 527 (1987) ZSRR, Mi K 419 (1982) ZSRR, Mi K 440 (1983)

Monako

	Monako, Mi 367 (5.03.1949), 1575 (11.02.1983), 2522 (2.10.2000) i 2590 (8.02.2002)
Budynek Musée d'Anthropologie Préhistorique de Monaco, gromadzącego zbiory z zakresu prahistorii, antropologii i paleontologii, czaszka pantery i fragment czaszki niedźwiedzia jaskiniowego oraz wnętrze jednej z sal wystawowych. Muzeum założył w 1902 roku książę Albert I Grimaldi (1848–1922). Zbiory antropologiczne muzeum obejmują szczątki od Australanthropus do Pithecanthropus i Homo sapiens fossils.

Niemcy

Niemcy, Mi P 86, sygn. A 5/39 i A 19/147 (1965 r.) Bad Buchau (Lkr. Biberach, Badenia-Wirtembergia), miasto leżące w pobliżu jeziora Federsee, słynne ze znajdującego się tutaj Federseemuseum — muzeum-skansenu, w którym eksponowane są znaleziska pozyskane w trakcie wieloletnich (pierwsze, przypadkowe jeszcze, odkrycia miały miejsce w 1866 r.) archeologicznych prac wykopaliskowych. Na terenie liczącego ok. 45 km2 basenu jeziora Federsee, obecnie w większości wypełnionego przez osady biogeniczne, znaleziono przede wszystkim świetnie zachowane w torfowym środowisku pozostałości nawodnych osad palafitowych z okresu neolitu (pierwszą była osada ludności kultury Schussenried w Hochmoor, zlokalizowana w 1875 r., inne sztandarowe stanowiska to Aichbühl, Riedschachen i Wasserburg Buchau), ale najstarsze liczą sobie 14 tys. lat.

	Niemcy, Mi P 138 (1984) Niemcy, Mi P 152 (1989) Mieszczące się w chłopskiej zagrodzie muzeum w Hachenburg (Westerwaldkreis, Nadrenia-Palatynat), gromadzące m.in. zbiory prahistoryczne (Vor- und Frühgeschichte). Niemcy, Cp (1993 r.)

Halle 2, Niemcy (15.10.1984) Halle 27, Niemcy (30.08.2001)

Landesmuseum für Vorgeschichte (Krajowe Muzeum Prehistorii) w Halle (Saksonia-Anhalt). Zalążkiem tej instytucji było założone w 1882 roku Muzeum Prowincjonalne. Muzeum to, jako pierwsze muzeum archeologii prehistorycznej w Niemczech, otrzymało oddzielny, własny budynek. Decyzja o jego budowie zapadła już w 1910 roku, ale przypominający zamek gmach (pokazany na datowniku z 1984 r.) ukończono w 1913 roku. Z powodu I wojny światowej otwarcie pierwszej wystawy miało miejsce dopiero 9 października 1918 roku. Obecnie zbiory muzeum w Halle, obejmujące całe pradzieje, należą do najstarszych, najbogatszych i najbardziej wartościowych tego typu w Europie. W 1970 roku ukazała się, pierwsza o tej tematyce w NRD, seria znaczków (Mi 1553–1556) prezentująca najcenniejsze okazy ze zbiorów tego muzeum. Były to: 10 (Pf) – jeździec (bóg Odin/Wotan?) uzbrojony w tarczę i włócznię — płaskorzeźba (pocz. VIII w.) na płycie z piaskowca (wys. 78 cm) z Hornhausen koło Oschersleben (Lkr. Börde) — sylwetka tego jeźdźca stała się symbolem muzeum, widoczna jest też pokazanej powyżej frankaturze mechanicznej z 2001 roku, 20 (Pf) – hełm żebrowy typu ostrogockiego (1. poł. VI w.) z żelaza i złoconego brązu, ze zwisającymi „policzkami” oraz sterczyną na czubku, a w partii czołowej z krzyżem w otoczeniu alfy i omegi, wyprodukowany w gockich warsztatach północno-nadczarnomorskich (prawdopodobnie był darem Teodoryka Wielkiego dla jednego z królów turyńskich), znaleziony w tzw. grobie książęcym (grób nr 84) na cmentarzysku w Weißenfels-Stößen koło Hohenmölsen (Burgenlandkreis), 25 (Pf) – naczynie brązowe z dnem bogato zdobionym rytymi motywami falisto-spiralnymi kultury nordyjskiej (V okres epoki brązu, ok. 1000 BC) z Schadeleben (Salzland), 40 (Pf) – neolityczny bęben gliniany ludności grupy Salzmünde kultury pucharów lejkowatych (ok. 2500 p.n.e.) z Leuna-Rössen koło Merseburga (Saalekreis).

Budynek utworzonego w 1928 roku Roentgen-Museum Neuwied (dawniej Kreismuseum Neuwied) w Neuwied (Lkr. loco, Nadrenia-Palatynat), w którym przechowywane są także zbiory zabytków z epoki kamienia, eksponowane jednakże tylko sporadycznie w salach wystaw czasowych. Niemcy, Mi P 125 (1978 r.)

Remscheid 1, Niemcy (31.03.1982 i 21.05.1982) W datowniku wirnika z maja 1982 r. jeszcze stary numer kodu pocztowego!

Deutsches Werkzeugmuseum w Remscheid (Północna Nadrenia-Westfalia) zostało utworzone w 1967 roku. Jest to jedyne tego typu muzeum w Niemczech — gromadzi zbiory związane z historią rozwoju narzędzi od paleolitu aż po XXI w. Po rozbudowie i zmianie koncepcji wystawy muzeum zostało ponownie otwarte w 1998 r.

Ilustrowany sylwetką mamuta datownik upamiętniający wystawę „Eiszeit. Mensch, Mammut und Naturgewalten”, zorganizowaną w Historisches Museum der Pfalz w Speyer (Nadrenia-Palatynat), trwającą od 9.09.2001 do 7.04.2002. Briefzentrum 67 (Ludwigshafen), Niemcy (1.09.2001)

Steinheim an der Murr (Lkr. Ludwigsburg, Badenia-Wirtembergia), niewielkie miasteczko dumne z istniejącego tutaj Muzeum Praczłowieka Homo steinheimensis. Niemcy, Mi P 134 (1981 r.)

Rumunia

Budynek Muzeul National de Istorie Naturală „Grigore Antipa” w Bukareszcie, w którym znajduje się min. mikrodiorama (proj. dr Cantemir Riscutia) przedstawiająca wykonywanie malowideł w jaskini Altamira oraz szkielet Deinotherium gigantissimum. Rumunia, Mi U 1169 (1983 r.)

Dawna siedziba muzeum archeologicznego w Piatra Neamţ (Mołdawia rumuńska), znanego z licznej kolekcji bogato zdobionej ceramiki kultury Cucuteni. Rumunia, Mi U 622 (1974 r.)

Szwajcaria

Zamek w Rapperswil (Szwajcaria), w którym mieści się Muzeum Polskie. W 1927 r. wszystkie zbiory przekazano do Muzeum Narodowego w Warszawie, ale muzeum reaktywowano po II wojnie światowej. W zbiorach tego muzeum znajdowała się m.in. przez kilkadziesiąt lat amfora neolitycznej kultury pucharów lejkowatych z Nadziejewa koło Środy Wlkp., podarowana zapewne ok. 1870 roku przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu (obecnie w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu). Polska, Mi 3801 = Fi 3653 (6.12.1999)

Ukraina

Główny budynek Muzeum Archeologicznego w Odessie — wzniesiony w latach 1882–1883 — oraz figurka kobiety, zapewne z wczesnej fazy kultury Cucuteni-Tripolje. Muzeum Archeologiczne w Odessie (Одеський археологічний музей) powstało w 1825 roku i było pierwszą tego typu instytucją w ówczesnej Rosji. Głównym jego zadaniem było gromadzenie obiektów zabytkowych z północnego wybrzeża Morza Czarnego. W Muzeum znajduje się ponad 160.000 obiektów, w tym zabytki związane z kulturą antycznej Grecji i Rzymu, ze Scytami, a także niewielka kolekcja egipska. Jednak najcenniejszą częścią zbiorów są materiały z neolitycznych osad i cmentarzysk kultur Gumelniţa, Tripolje i Usatovo (m.in. bogata plastyka antropomorficzna). ZSRR, Mi U 459 (1975 r.)

Odessa, ZSRR (31.07.1975)

Węgry

Węgry, Mi 4320 (17.11.1994)

ZSRR, Mi 1564 (9.06.1951)

Główny budynek Magyar Nemzeti Múzeum w Budapeszcie, wybudowany w stylu klasycystycznym w latach 1837–1847. Za moment powstania Węgierskiego Muzeum Narodowego uważa się rok 1802, kiedy to hrabia Ferenc Széchényi (1754–1820) otrzymał zgodę od cesarza Franciszka na utworzenie zbioru narodowych pamiątek i przekazał do niego swoje zbiory. W zbiorach tego muzeum znajdują się m.in. gliniany ołtarzyk z okolicy Szeged i popielnica antropomorficzna z Center-Kőfej alja.