Ceramika neolityczna — Europa Północna i Wschodnia

Nadczarnomorze

Ornitomorficzna pokrywa naczynia kultury Vinča (V tys. BC) z miejscowości Liubcova.
Zbiory: Muzeul Banatului Montan, Reşiţa (nr inw. 417).

Reşiţa 4, Rumunia
(13.06.1991)

Bogato zdobione naczynie gliniane na wysokiej pustej nóżce, pochodzące z badań wykopaliskowych przeprowadzonych w 1997 roku w miejscowości Slatina (okr. Olt, Wołoszczyzna), na osadzie ludności kultury Vădastra, występującej w płd.-zach. Rumunii i płn.-zach. Bułgarii (ok. 5500–4900 BC).
Zbiory: Muzeulul judeţean de istorie şi artă Olt, Slatina.

Rumunia, Mi U 2084 (il. 1)
(1998 r.)

Podobna do poprzedniego naczynia misa na wysokiej pustej nóżce (wys. 23,0, średn. 28,7 cm, waga 2525 g) kultury Vădastra (5050–4950 BC), bogato zdobiona ornamentem reliefowym i białą inkrustacją, znaleziona na stanowisku Hotărani, La Turn w Fărcaşele (okr. Olt, Wołoszczyzna).
Zbiory: Muzeul Olteniei, Craiova (nr inw. 18278).

Craiova, Rumunia
(30.10.1978)

Inne naczynie kultury Vădastra — ornamentowane motywem rombów wykonanych w technice ściegu bruzdowego, znalezione w 1997 roku w czasie badań archeologicznych na stanowisku w miejscowości Slatina (okr. Olt, Wołoszczyzna).
Zbiory: Muzeulul judeţean de istorie şi artă Olt, Slatina.

Rumunia, Mi U 2084 (il. 2)
(1998 r.)

Naczynie ceramiczne na wysokiej pustej nóżce (wys. 47 cm, średn. maks. 28 cm, waga 3,2 kg) kultury Cucuteni (faza A3, ok. 4200/4150–4050 BC) z Izvoare (gm. Dumbrava Roşie, okr. Neamţ, Mołdawia rumuńska).
Zbiory: Complexul Muzeal Judeţean Neamţ, Piatra Neamţ (nr inw. 454).
Osada w Izvoare położona jest na środkowej terasie doliny rzeki Bystrzycy (Bistriţa), ok. 8 km na płd.-wsch. od Piatra-Neamţ. Odkryta została w 1923 roku przez Constantina Matasę. Później prowadzono tam badania sondażowe (1931 r.) i systematyczne prace wykopaliskowe (w latach 1936–1948, 1984, 1987–1990). Jest jedną z ok. 150 osad kultury Cucuteni zarejestrowanych na terenie okręgu Neamţ.

Nazwa tej kultury pochodzi od stanowiska Cetăţuia w Cucuteni (okr. Iaşi, Mołdawia rumuńska), odkrytego w 1884 r. przez folklorystę Theodora Burada. Kultura ta rozwijała się w latach 4600–3500 BC na terenie od południowo-wschodniego Siedmiogrodu do Dniepru i północnych wybrzeży Morza Czarnego, obejmującym obszar ok. 350.000 km2.

Rumunia, Mi 5866
(22.09.2004)

Chiny, Mi 3568
(22.09.2004)

Rumunia, Mi U 2116
(1998 r.)

Na znaku opłaty pokazano zdobione malowaniem dwuche naczynie o kwadratowym wylewie (wys. 16 cm, średn. 18,5 cm) kultury Cucuteni (faza A–B2, ok. 3900–3700 BC) ze stanowiska Calu w Piatra Şoimului (okr. Neamţ, Mołdawia rumuńska).
Zbiory: Complexul Muzeal Judeţean Neamţ, Piatra Neamţ (nr inw. 4450).

W partii ilustracyjnej zdobiona malowanymi motywami geometrycznymi i antropomorficznymi amfora ze stanowiska Dealul Ghindaru w Poduri (okr. Bacău, Mołdawia rumuńska), o dwóch pionowo przekłutych uchach umieszczonych na maksymalnej wydętości brzuśca kultury Cucuteni (faza A2–B1, 3700–3500 BC).
W młodszym okresie rozwoju kultury Cucuteni, postacie ludzkie i zwierzęce — przedstawiane wcześniej mniej lub bardziej naturalistycznie w formie glinianych figurek — zaczęły pojawiać się również wśród malowanych ornamentów na naczyniach.

Ta amfora, zdobiona czarnym malowaniem na kremowym tle, w górnej części brzuśca pokryta jest liniowym wzorem złożonym z 10 pięciokątów i 20, wypełniających wolne pola pomiędzy nimi, trójkątów. W centrum każdego pięciokąta umieszczono silnie stylizowaną postać ludzką (kobiecą?) składającą się z dwóch stykających się wierzchołkami trójkątów, uzupełnionych o półkolisty zarys głowy oraz faliste linie rąk i nóg.
Zbiory: Complexul Muzeal Judeţean Neamţ, Piatra Neamţ (nr inw. 16422).

Znaleziona w 1981 roku misa (wys. 18,0 cm, śred. 20,5 cm) kultury Cucuteni (faza A, ok. 4500–3900), na ażurowej nóżce typu „hora” (od nazwy rumuńskiego tańca w kręgu) uformowanej w kształcie czterech tańczących postaci kobiecych (najwyraźniej widoczne są ich pośladki), ze stanowiska Dealul Bulgarului w Bereşti (okr. Galaţi = Gałacz, Mołdawia rumuńska).
Zbiory: Muzeul de Istorie Galaţi, Galaţi.

Rumunia
(2001 r.)

Rumunia, Mi U 1964
(1997 r.)

Na znaku opłaty — waza na wysokiej nóżce kultury Cucuteni, znaleziona w Bodeştii de Jos (okr. Neamţ, Mołdawia rumuńska), na stanowisku Frumuşica, datowana na fazę A kultury Cucuteni (ok. 4500–3900 BC).
Zbiory: Complexul Muzeal Judeţean Neamţ, Piatra Neamţ.

W części ilustracyjnej naczynie-dwojak (wys. 18 cm, szer. 40 cm) kultury Cucuteni (faza B1, ok. 3700–3500 BC) ze stanowiska Nedeia w Ghelăieşti (okr. Neamţ, Mołdawia rumuńska).
Zbiory: Complexul Muzeal Judeţean Neamţ, Piatra Neamţ (nr inw. 12173).

Stanowisko Frumuşica w Bodeştii de Jos znajduje się na wzgórzu Cetăţuia, górującym nad doliną Cracau i okolicznym obszarem zwanym Bahna Cetatuiei. Odkrył je i pierwszy badał w 1928 r. Constantin Matasă, a w 1930 r. wraz z I. Andriesescu. Systematyczne badania wykopaliskowe przeprowadzono w latach 1939–1942. W okresie eneolitu osada zajmowała obszar ok. 5 ha, ograniczony z trzech stron przez strome urwiska, zapewniające jej naturalną obronność. Od strony płd.-wsch. dostępu do osady broniła fosa, wykopana w fazie Cucuteni A. Wykopaliska ujawniły istnienie trzech faz chronologicznych, zidentyfikowanych wyłącznie na podstawie stylistyki i typologii ceramiki. Najbogatsze znaleziska łączone są z fazą A2, chociaż być może część z nich powstała już w fazie A1. Mniej liczne są dowody istnienia osady jeszcze w fazach AB i B.

Rumunia, Mi U 2117
(1998 r.)

Na znaku opłaty zdobiona malowaniem podstawka (nóżka) pod naczynie kultury Cucuteni.
Na ilustracji koperty naczynie typu „hora” (od nazwy rumuńskiego tańca w kręgu), a w zasadzie tylko ażurowa nóżka (wys. 8 cm, średn. 16 cm) uformowana w kształcie sześciu tańczących postaci kobiecych, znaleziona w 1942 roku w Bodeştii de Jos (okr. Neamţ, Mołdawia rumuńska), na stanowisku Frumuşica kultury Cucuteni (faza A, ok. 4500–3900 BC).
Zbiory: Complexul Muzeal Judeţean Neamţ, Piatra Neamţ (nr inw. 1119).

Na znaku opłaty tej kartki pocztowej pokazano pokrywkę naczynia kultury Cucuteni (zapewne z fazy A2), a w części ilustracyjnej naczynie gliniane, tzw. krater, kultury Cucuteni (faza B1) z Ghelăieşti-Nedeia (gm. Bârgăoani, okr. Neamţ, Mołdawia rumuńska).
Zbiory: Complexul Muzeal Judeţean Neamţ, Piatra Neamţ.

Stanowisko zostało odkryte w 1933 roku przez M. Cojocaru i było badane systematycznie w latach 1969–1986 przez A. Niţu, D. Monah, Şt. Cucoş. W wyniku prac wydzielono dwa poziomy osadnicze, datowane na fazy Cucuteni A i B1 (tj. ok. 4500–3800 BC). W fazie A zabudowa składała się z kilku domów mieszkalnych i jam gospodarczych, jednak największy rozwój osiągnęła w fazie B1, kiedy to istniało tu wiele domów i trzy kompleksy o charakterze kultowym. W fazie pierwszej ceramika była albo niemalowana, zdobiona tylko ornamentem reliefowym, albo malowana dwoma lub trzema kolorami. W fazie drugiej występuje bogato malowana ceramika zdobiona w stylach γ, δ, ζ i Σ, niekiedy też motywami antropo- i zoomorficznymi.

Rumunia, Mi P 1178
(1997 r.)

Na znaku opłaty gliniana pokrywa naczynia w kształcie głowy ptaka kultury Cucuteni ze stanowiska Ostrov w Drăguşeni (gm. Drăguşeni, okr. Botoşani, Mołdawia rumuńska).
Zbiory: Muzeul Judeţean Botoşani, Botoşani (nr inw. 806).

W części ilustracyjnej naczynie gliniane z pokrywą kultury Cucuteni (ok. 4200–3600 BC) oraz widok Muzeul Naţional de Antichităţi w Bukareszcie.

Rumunia, Mi U 2403
(2000 r.)

Na znaku opłaty naczynie gliniane, a w części ilustracyjnej waza kultury Cucuteni (ok. 4200–3600 p.n.e.) oraz widok Muzeul Judeţean w Botoşani.

Rumunia, Mi P 2420
(2000 r.)

Mapa z lokalizacją odkrytej w 1897 r. przez rosyjskiego archeologa Vikentija Vâčeslavoviča Hvojkę (Викентий Вячеславович Хвойка, 1850–1914) neolitycznej osady położonej w miejscowości Tripìllâ / Trypole (ukr. Трипiлля, ros. Триполье, rej. Obuchów, ob. kijowski), u ujścia do Dniestru małego cieku, 40 km na południe od centrum Kijowa, oraz kompozycja typowych elementów ceramiki i plastyki — naczynie zoomorficzne pochodzi z późnej fazy kultury Cucuteni-Tripolje, natomiast figurki antropomorficzne można datować na fazę Cucuteni B (3700–3500 BC).
Zbiory: Narodowe Muzeum Historii Ukrainy (Національний музей історії України), Kijów.

Ukraina, Mi 129
(17.12.1994)

Na znaku opłaty zdobione ryciem (niewidocznym na rysunku) naczynie gliniane w kształcie rogu z uchwytem, tzw. ryton, ze stanowiska Măgura Gumelniţa w Olteniţa (okr. Călăraşi, Wołoszczyzna).
Zbiory: Muzeul Naţional de Istorie a României, Bukareszt (nr inw. 102325).

W części ilustracyjnej naczynie gliniane o dwóch szyjkach kultury Gumelniţa (ok. 4300–4100 BC) ze stanowiska Măgura Gumelniţa w Olteniţa (okr. Călăraşi, Wołoszczyzna), a powyżej widok Muzeul Naţional de Istorie a României w Bukareszcie.
Zbiory: Muzeul Naţional de Istorie a României, Bukareszt (nr inw. 13849).

Rumunia, U 2401
(2000 r.)

Kultura Gumelniţa występuje we wschodniej części Bałkanów, nad dolnym Dunajem. Datowana jest na lata 4400–3500 BC. Chronologicznie odpowiada częściowo fazie D kultury Vinča (Serbia) i warstwie VI telu w Karanovie (Bułgaria). Występują niewielkie, nisko położone osady oraz większe, wysoczyznowe, otoczone ziemnymi kwadratowymi umocnieniami. Domy, jedno- lub dwuizbowe, wznoszone na planie prostokąta. Ceramikę zdobiono odciskami tkanin lub grafitowaniem. Licznie spotyka się figurki antropomorficzne. Spotyka się broń i narzędzia z miedzi: siekieromłoty i dłuta. Dowodem na zróżnicowanie społeczne mogą być niektóre bardzo bogato wyposażone groby, np. na cmentarzysku w Warnie.

Rumunia
(2001 r.)

Zdobione spiralnym ornamentem rytym i czerwonym malowaniem naczynie zoomorficzne (ryton) z fazy B1 (2. poł V tys. BC) kultury Gumelniţa, znalezione na stanowisku Ghergălăul Mare w Vlădiceasca (gm. Valea Argovei, okr. Călăraşi, Wołoszczyzna). Kształt naczynia wzorowany był na jakimś mocno zbudowanym zwierzęciu, może byku. Uszy zwierzęcia są przekłute. Naczynie zamykane było zapewne pokrywką.
Zbiory: Muzeul Civilizaţiei Gumelniţa, Olteniţa (nr inw. 6983).

Vlădiceasca-Ghergălăul Mare to tell na wyspie położonej na jeziorze Frăsinet. Systematyczne badania wykopaliskowe przeprowadzili tu w latach 1972–1983 George Trohani, Barbu Ionescu, Done Şerbănescu i Mircea Udrescu. Najstarsze osadnictwo na tym stanowisku datowane jest na fazy Vidra i Giuleşti kultury Boian. Późniejsze są warstwy datowane na fazy A1, A2 i B1 kultury Gumelniţa.

Odkryty w 1994 r. tzw. skarb z Chetroşica (rej. Edineţ) — dwa zdobione malowaniem naczynia i naszyjnik z zębów jelenia, datowane na późną fazę kultury Cucuteni-Tripolje (ok. 3600–3200 BC).
Zbiory: Muzeul Naţional de Etnografie şi Istorie Naturală, Kiszyniów.

Mołdawia, Mi 161
(6.04.1995)

Europa Środkowa

Naczynie gliniane (puchar doniczkowaty) z płd.-wsch. Białorusi, zdobione odciskami sznura dwudzielnego. Był to ornament bardzo popularny w Europie Środkowej, głównie w późnym neolicie i wczesnym okresie epoki brązu.
Zbiory: Narodowe Muzeum Historyczne Republiki Białorusi (Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь), Mińsk.

Białoruś, Mi 497 w bloku 34
(20.08.2003)

Naczynie z plastyczną dekoracją wyobrażającą jelenia, znalezione na osadzie ludności kultury Körös w Hódmezővásárhely-Kotacpart (pow. Hódmezővásárhely, kom. Csongrád).
Zbiory: Tornyai János Múzeum, Hódmezővásárhely (nr inw. 2858/33).

Węgry, Mi 3891 A i B
(15.04.1987)

Na znaczku przedstawiono (obok zamku w Nitrze) lunulę, czyli wczesnośredniowieczną zawieszkę półksiężycowatą. Lunule były zazwyczaj pełne i miały rurkowate „uszko”, ale ten egzemplarz jest wyraźnie ażurowy z jakimś zoomorficznym ornamentem. Na marginesie bloku znajduje się wiele różnych zabytków archeologicznych, a przede wszystkim naczynie neolityczne kultury ceramiki wstęgowej rytej (u dołu, po środku) oraz kabłączki skroniowe, guziki z blachy, bardzo liczne na Morawach i w Czechach, początkowo jako importy z Bizancjum (IX w.), później (X–XI w.) produkowane na miejscu, ponadto także zausznice (kolczyki), które mogły nie mieć przerwy w kabłąku, ponieważ zdobiono nimi zarówno uszy, jak i noszono podobnie jak kabłączki skroniowe (IX–X w.).

Słowacja, Mi 308 w bloku 10
(3.03.1998)

Naczynia ceramiczne oraz narzędzia krzemienne (2 połowa VI tys. BC) ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej, najstarszego ludu rolniczego na terenie ziem polskich, odkryte w trakcie archeologicznych badań ratowniczych na trasie gazociągu tranzytowego Jamał-Europa.
Narzędzia krzemienne pochodzą ze stan. 22 w Bożejewicach, gm. Strzelno. Odkryto tam chatę słupową (dł. 43,0 m, szer. 6,5–7,3 m). Składała się z trzech pomieszczeń o różnej funkcji. Po obu stronach budowli widoczne były ślady po ogromnych jamach, które najpierw służyły jako wybierzyska gliny, wykorzystanej do oblepienia ścian domu, a następnie jako miejsca wytwarzania narzędzi krzemiennych oraz obróbki poroża, kamieni, palenia ognia, itp., a w końcu jako jamy na odpadki.
Naczynia stołowe znaleziono w Żegotkach, gm. Strzelno, woj. kujawsko-pomorskie.

Polska, Fi Cp 1226

emisja „Polskie archeologiczne badania ratownicze na trasie gazociągu tranzytowego Jamał-Europa” z dn. 14.12.1999
wprowadzona do obiegu zarządzeniem Dyr. Gen. Poczty Polskiej nr 109 z 23.11.1999 roku
proj. art. plast. Jacek Brodowski
offset CHiP-DW
karton biały, kredowany
format 148×105 mm
sygn. XI 1999 — nakład 80.000

Trzy naczynia z różnych okresów, od lewej: garnek wczesnośredniowieczny, popielnica twarzowa kultury pomorskiej i głęboka czarka w kształcie wycinka kuli — forma naczynia i ornament typowy dla ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej (z tzw. fazy nutowej).

Warszawa 1
(15.11.1983)

Nr 83322 wg katalogu A. Myślickiego

Dwustożkowate naczynie z młodszej fazy kultury ceramiki wstęgowej kłutej.

Zielona Góra 1
(12.12.1966)

Nr 66417 wg katalogu A. Myślickiego

W centralnym polu tego datownika znajduje się charakterystyczna amfora, od której utworzono nazwę dla plemion posługujących się takimi naczyniami: ludność kultury amfor kulistych. Naczynie to znaleziono w grobie na stan. II w Raciborowicach.
Zbiory: Muzeum Lubelskie, Lublin.
Prezentowany datownik powstał z inicjatywy Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego, a zaprojektował go i wykonał Władysław Piętak z Hrubieszowa.

Raciborowice
(24.11.1966)

Nr 61029 wg katalogu A. Myślickiego

Czteroucha amfora ludności kultury Rössen o kulistym brzuścu bogato zdobionym ornamentem wykonanym w technice ściegu bruzdowego (połączenie rycia i odciskania), pochodząca z Gutenberg, gm. Balzers, uznawana za najstarsze (ok. 4700 BC) naczynie ceramiczne na terenie Lichtensteinu.
Zbiory: Liechtensteinisches Landesmuseum w Vaduz.

Lichtenstein, Mi 321
(26.11.1953)

Bęben gliniany (wys. ok. 23 cm) ludności grupy Salzmünde kultury pucharów lejkowatych (ok. 2500 p.n.e.) pochodzący z miejscowości Leuna-Rössen koło Merseburga (Saalekreis, Saksonia-Anhalt).
Zbiory: Landesmuseum für Vorgeschichte, Halle.

Niemiecka Republika Demokratyczna,
Mi 1556 (10.03.1970)

Niemiecka Republika Demokratyczna, Mi 2182
(23.11.1976)

Ten sam znaczek (a obok jeszcze Mi 2186 z naczyniem szklanym z okresu wpływów rzymskich — III w. n.e.) na kopercie listu wysłanego do znanego archeologa Stanisława Jasnosza, nieżyjącego już pracownika Muzeum Archeologicznego w Poznaniu

Dwa naczynia grupy północnej kultury pucharów lejkowatych z KPL:

puchar lejkowaty (wys. 19,5 cm) zdobiony na brzuścu ornamentem pionowych linii rytych, wydobyty w 1. poł. XIX wieku z grobu skrzynkowego (?) znajdującego się w zniszczonej prostokątnej (?) obstawie megalitycznej przykrytej nasypem ziemnym (wym. ok. 27×:6 m) w Molzow (Lkr. Müritz, Meklemburgia-Pomorze Przednie), datowany na wczesną fazę środkowego neolitu skandynawskiego (MN I),
naczynie baniaste zdobione motywem „listków” z grobowca korytarzowego w Neu Gaarz (Lkr. Müritz), pochodzące z późnej fazy środkowego neolitu skandynawskiego (MN III/IV).

Zbiory: Archäologische Landesmuseum Mecklenburg-Vorpommern, Schwerin (nr inw. 736 – puchar)

Naczynie ceramiczne (neolit?, kultura pucharów lejkowatych?), znajdujące się we wprowadzonym w 1955 roku herbie miejscowości Letter (obecnie część miasta Seelze, reg. Hanower, Dolna Saksonia), którego obecność w tym miejscu ma symbolizować dużą liczbę stanowisk archeologicznych wokół tej miejscowości.

Seelze 2, Niemcy
(17.09.1978)

Dzban (wys. 19 cm) grupy północnej kultury pucharów lejkowatych (wczesna faza środkowego neolitu skandynawskiego = MN I), zdobiony na brzuścu grupami pionowych linii rytych, znaleziony w 1840 r. w zniszczonym bezkomorowym grobowcu megalitycznym (wymiary ok. 16×7×1,20 m) w Helm koło Wittenburga (Lkr. Ludwigslust, Meklemburgia-Pomorze Przednie).
Zbiory: Archäologische Landesmuseum Mecklenburg-Vorpommern w Schwerinie (nr inw. 701).

Hagenow 1, Niemiecka Republika Demokratyczna
(13.11.1984)

Na datowniku mylnie narysowano dwa — zamiast jednego ucha (stąd też błędny podpis „Amphore” oraz zmieniono proporcje naczynia — dzban w rzeczywistości ma mocniej rozchyloną szyjkę oraz silniej wypukły brzusiec

Kraje bałtyckie i Skandynawia

Litwa, Mi 798–799 z bloku 25
(22.06.2002)

Pierwszoplanowa treść tych znaczków odnosi się do średniowiecznych dziejów Litwy, ale w ich tle pokazano szereg zabytków archeologicznych z wcześniejszych epok, m.in. w samym środku (lepiej widać to na powiększeniu) naczynie, które można przypisać wczesnej fazie kultury przymorskiej (w Polsce zwanej rzucewską — od miejscowości Rzucewo nad Zatoką Gdańską), zdobione na cylindrycznej szyjce kilkoma poziomymi odciskami sznura dwudzielnego (czyli skręcanego z dwóch nitek).
Podobne naczynia używane były przez ludność wielu kultur tzw. kręgu sznurowego na terenie Skandynawii, Europy Środkowej i Środkowo-Wschodniej w późnym neolicie, a nawet jeszcze we wczesnej epoce brązu.

		Dania, Mi 1018 (13.02.1992) oraz zeszycik znaczkowy zawierający 10 sztuk tych znaczków. Projektantem tego udanego znaczka był Carl Vang Petersen, a ryt wykonał Arne Kühlmann
Wspaniale zdobiony puchar (wys. 17 cm) ludności grupy północnej kultury pucharów lejkowatych, datowany na koniec wczesnego neolitu skandynawskiego (ok. 3500 BC). Naczynie to zostało znalezione w 1891 roku w Skarpsalling (zapewne w zniszczonym dolmenie lub grobie korytarzowym) na terenie Oudrup Hede (gm. Vesthimmerland, reg. Nordjylland) podczas budowy linii kolejowej do leżącego nad Limfjordem miasta Løgstør. Zbiory: Nationalmuseet, Kopenhaga. W miejscu odkrycia ustawiono kamień pamiątkowy z napisem „Tu spoczywał puchar ze Skarpsalling — najpiękniejsze naczynie gliniane z epoki kamienia na północy”, a 11 sierpnia 2009 r. Narodowy Bank Danii wprowadził do obiegu banknot 50-koronowy z wizerunkiem tego naczynia.

Wyspy Alandzkie, Mi 88 (16.08.1994) Finlandia, Mi 942 (30.04.1984)
Trzy zdobione naczynia ceramiczne kultury ceramiki grzebykowej i dołkowej z Wysp Alandzkich oraz podobny garnek kultury ceramiki dołkowej (ok. 3200 p.n.e.) z miejscowości Sääminki (prow. Itä-Suomen, reg. Etelä-Savo) w Finlandii.

© Przeglądanie i czytanie gorąco zalecane, a kopiowanie fragmentów dozwolone.
Najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024×768 lub wyższej