Narzędzia ludzi paleolitu

Wytwory wykonane z kamienia, czy najczęściej z krzemienia, sš podstawowym źródłem archeologicznym do poznania poczštków kultury ludzkiej. Szkoda tylko, że tak rzadko bywajš zilustrowane na znakach pocztowych. No cóż, choć z pewnościš nie sš mniej fotogeniczne od szczštków kostnych, to jednak nie budzš takich emocji, połšczonych z dreszczykiem przerażenia, jak np. ludzka czaszka. Narzędzia wykonane z innych surowców, także organicznych (np. kość, poroże, drewno), jeszcze rzadziej znajdujš swe odbicie w materiale filatelistycznym.

Narzędzia z kamienia

Widok doliny rzeki Auasz i narzędzia kamienne (w tym pięściak) z rejonu Melke Kontoure (Melka Kunturé). Melke Kontoure to zespół stanowisk pradziejowych w Etiopii, w rejonie górnego dorzecza rzeki Auasz (Awash), ok. 50 km od Addis-Abeby. W najniższych warstwach występowały tu obrobione otoczaki i resztki fauny pochodzšce z bardzo wczesnych faz paleolitu. Liczne warstwy z pięściakami świadczš o długim i bogatym osadnictwie wczesnoaszelskim (np. Garba XII, Gombore IB), datowanym na ok. 1,1–1 mln lat temu, i środkowoaszelskim (np. Garba XII, Gombore II). W warstwach tych występowały też kości wielu ssaków: hipopotamów, żyraf, nosorożców, dzikich świń, antylop, koni i bowidów. Największe znaczenie tych stanowisk polega na bogactwie warstw dolnopaleolitycznych, w których zachowały się m.in. struktury osadnicze. Etiopia, Mi 575 (20.11.1967) Etiopia, Mi 911 (15.03.1977)

Jedno z pierwszych dzieł ludzkich ršk w Europie — tzw. chopping-tool — narzędzie wykonane ze zwykłego kamiennego otoczaka, pochodzšce ze stanowiska Ca' Belvedere, położonego na północnych stokach Monte Poggiolo koło Forlì (prow. Forlì-Cesena, reg. Emilia-Romania). Stanowisko to, jedno z najstarszych (jego wiek określony metodš metodš ESR wynosi 1,065 mln±160 tys. lat) stanowisk na terenie Półwyspu Apenińskiego, odkryto w 1983 roku, w piaskach zwišzanych z osadami w dawnej delcie Padu. Znaleziono tu liczne przedmioty kamienne (ponad 1150 odłupków i ok. 150 otoczaków ze śladami obróbki, w tym narzędzia typu chopper i chopping-tool). Wiele z nich (prawie 17%) można było złożyć (tzw. składanki tworzone sš z rdzeni i kolejno odbijanych od nich odłupków — w przypadku tego stanowiska udawało się połšczyć nawet do 30 sztuk artefaktów w jednš całość), co świadczy o dobrym stanie zachowania stanowiska. Materiały z Ca' Belvedere di Monte Poggiolo mogš być uważane za dowód występowania w południowo-zachodniej części Europy, przed pojawieniem się przemysłów aszelskich z pięściakami, starszych przemysłów otoczakowych.

Forlì Ferrovia, Włochy (14.09.1995)

Forlì Centro, Włochy (8.09.1996)

Pięściak — „nóż armii szwajcarskiej” starszej epoki kamienia, podstawowe narzędzie w czasach panowania Homo habilis (gatunek ten żył ok. 2,5–1,6 mln lat temu). Palau, Mi 1630 (15.03.2000)

Pięściak (ok. 200–300 tys. lat temu) z Völklingen-Ludweiler (Zwišzek Miast Saarbrücken, Kraj Saary) jest najstarszym śladem pobytu człowieka na terenie Saary. Pięściak ten (dł. 22 cm, szer. 10 cm) został znaleziony w 1940 roku przez niemieckich żołnierzy budujšcych stanowiska dla artylerii na terenie ówczesnej cegielni w Ludweiler (miejscowość ta leży w pobliżu granicy z Francjš). Zbiory: Museum für Vor- und Frühgeschichte, Saarbrücken. Völklingen, Niemcy (13.10.2001 i 19.06.2004)

Narzędzia z krzemienia

Białoruś, Mi 390 (22.11.2000)

Krzemień to skała pochodzenia osadowego, która tworzy większe konkrecje (w postaci buł lub płaskich soczew) głównie w wapieniach i marglach. Ich zewnętrznš powierzchnię pokrywa kora, a wewnštrz znajduje się bezpostaciowa lub czasem drobnokrystaliczna masa. Na wartości użytkowe krzemienia, jako surowca do produkcji narzędzi o ostrych krawędziach służšcych do cięcia, ršbania i przekłuwania, majš wpływ takie jego cechy jak: wielkość konkrecji, łupliwość, ilość i rodzaj zanieczyszczeń, jednolitość masy krzemiennej, stopień zwietrzenia, czy ewentualna obecność wewnętrznych spękań. Pozautylitarne znaczenie, choć nie zawsze mniejsze, ma barwa lub barwy. Na terenie ziem polskich występuje kilka gatunków krzemienia, m.in.: bałtycki (Polska zachodnia i północno-zachodnia), jurajski (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska), pasiasty i czekoladowy (na północnym przedpolu Łysogór), świeciechowski (w tej samej okolicy, ale już na prawym brzegu Wisły) oraz wołyński (nad górnym Bugiem).

Asymetryczne narzędzie bifacjalne, typowe dla kultury mikockiej w młodszej fazie środkowego paleolitu (po ostatnim interglacjale), będšce połšczeniem noża i zgrzebła, o krawędzi pracujšcej przeciwstawnej do naturalnego tylca oraz wierzchołkiem (tzw. podtylcem) skośnym do osi narzędzia i trójkštnym przekroju poprzecznym. Na datowniku pokazano (z obu stron) nóż-zgrzebło typu Bockstein (nazwa pochodzi od jaskini Bockstein w Rammingen w Badenii-Wirtembergii). Ta specyficzna forma narzędzia stała się podstawš wyróżnienia górnodunajskich stanowisk „wschodniomikockich” w postaci grupy Bockstein. Bonn, Niemcy (10.08.2006)

Tetoiu, Rumunia (4.10.2000)	Olanu, Rumunia (5.10.2000)	Căzăneşti, Rumunia (6.10.2000)
Craiova, Rumunia (15.04.1980) Narzędzia kamienne używane prawdopodobnie przez tzw. Australanthropus olteniensis znalezione w Bugiuleşti-Tetoiu, Olanu (chopping-tool) i Căzăneşti (wszystkie miejscowości w okr. Vâlcea). Znaleziska te datowane sš na ok. 2–1,75 mln lat temu co oznacza, że mogš to być najstarsze ślady obecności przodków człowieka w Europie. Ta bardzo kontrowersyjna teoria nie jest jednak akceptowana przez większość archeologów i antropologów.

Pięściak krzemienny z Cueva del Ángel u stóp Sierra de Aras (prow. Kordowa, reg. Andaluzja). Badania w tej jaskini rozpoczęli w 1995 roku Cecilio Barroso i Daniel Botella. Odkryto tutaj ślady osadnictwa z okresu od 480 do 100 tys. lat temu (chronologię określono metodš uranowo-torowš). Lucena, Hiszpania (4.05.1997)

Pięściak (?) znaleziony przez Giuseppe Scarabelliego (1820–1905). Zajmował się on geologiš, archeologiš i naukami przyrodniczymi. Jego publikacja z 1850 roku na temat kamiennych narzędzi odkrytych w okolicach Imoli (np. Monte Castellaccio) uważana jest za poczštek włoskiej archeologii pradziejowej, a jego zbiory stały się zaczštkiem obecnego Museo Archeologico Naturalistico „Giuseppe Scarabelli” w Imoli. Imola, Włochy (16.12.1995)

Człowiek z Iserni, czyli Homo erectus aeserniensis (736.000±40.000 lat temu, wg datowania metodš potas-argon), podczas wytwarzania narzędzi krzemiennych. Szczštki Homo erectus aeserniensis odkrył przypadkowo w roku 1979 Alberto Solinas, miłośnik prahistorii, podczas budowy autostrady Neapol-Vasto (płd. Włochy) w La Pineta koło Iserni. Odkryciem zainteresowali się profesorowie Peretto, Sala i Cremaschi z Istituto Universitario di Paleontologia Uniwersytetu w Ferrarze. Obok kości Homo erectus znaleziono też pozostałości różnych zwierzšt, m.in.: bisona (Bison schoetensacki), nosorożca rhinoceros (Stephanorhinus hundsheimensis), słonia (Elephas {Palaeooxodon} namadicus = Elephas antiquus), niedźwiedzia (Ursus deningeri), hipopotama (Hippopotamus cf. antiquus) — por. datownik z Iserni, jelenia olbrzymiego (Megaceroides solilhacus), lwa, dzika, jelenia, sarny i daniela. Włochy, Mi 2033 (6.02.1988) Isernia, Włochy (8.05.2003)

Człowiek pierwotny (być może Homo erectus), kilka narzędzi krzemiennych oraz scena przed jaskiniš. Korea Północna, Mi 3083 (21.02.1990)

Dwóch ludzi podczas obróbki narzędzi krzemiennych oraz dwa takie narzędzia w powiększeniu (ok. 1 mln lat temu). Korea Północna, Mi 4035 A i B (15.06.1998)

Cztery narzędzia krzemienne Homo erectus pekinensis, zwanego człowiekiem z Zhoukoudian/Czukutien (ok. 485–400 tys. lat temu). Chiny, całostka — kartka pocztowa (2004 r.)

Pięściaki krzemienne. Narzędzia tego typu sš charakterystyczne dla starszego paleolitu. Najstarsze, zwane abwilskimi, miały falistš krawędź bocznš. Pięściaki aszelskie, o prostych krawędziach, były wykonywane już staranniej. Na terenie ziem polskich występujš one w inwentarzu kultury pršdnickiej (nazwa pochodzi od rzeki Pršdnik w Ojcowskim Parku Narodowym). Wiek pięściaka pokazanego na znaczku RPA ocenia się na ok. 1,8 mln. lat. Zbiory: McGregor Museum, Kimberley (RPA). Republika Południowej Afryki, Mi 1130 (28.06.1998) Tunezja, Mi 1061 (22.08.1983)

Pięściak kamienny oraz sposób jego trzymania i użytkowania. Mozambik, Mi 841 (30.08.1981)

Krzemienne ostrze (grot) liściowate z jaskini Szeleta koło Hámor (pow. Miskolc, kom. Borsod-Abaúj-Zemplén) oraz scena z życia w tej jaskini, które koncentrowało się wokół ogniska. Odkryto tutaj ślady obozowiska ludności przemysłu szeleckiego z poczštku górnego paleolitu (ok. 40 tys. lat temu). Kultura szelecka (przemysł szelecki) była środkowoeuropejskš kontynuatorkš tradycji środkowopaleolitycznych, co przejawiało się m.in. w użytkowaniu dużej liczby takich narzędzi krzemiennych, jak zgrzebła i ostrza liściowate. Węgry, Mi 4267 (27.10.1993)

Mężczyzna podczas wytwarzania narzędzi krzemiennych oraz pięściak krzemienny. Valence – Centre de Tri, Francja (24.10.1994)

Dwa narzędzia kamienne, tzw. piki z terenu Dżibuti. Afar i Issa, Mi 82 (16.03.1973)

Afar i Issa, Mi 83 (16.03.1973)

Pięściak — narzędzie kamienne wykonane technikš rdzeniowania z naturalnych fragmentów skał twardych przy zastosowaniu obustronnej (bifacjalnej) obróbki na większej części lub na całym obwodzie. Pięściak składa się z grubej, czasem nieobrobionej, podstawy oraz z dwustronnie obrobionych krawędzi bocznych, zbiegajšcych się w mniej lub bardziej ostry wierzchołek. Pięściaki sš narzędziami bardzo zróżnicowanym typologicznie. Wyróżnia się pięściaki właściwe, narzędzia pięściakowate (limandes, rozłupce) oraz inne narzędzia rdzeniowe z obustronnš obróbkš. W grupie pięściaków właściwych można wymienić: pięściaki abwilskie (od Abbeville, dep. Somme we Francji) o nieregularnym kształcie i niepełnš obróbkš powierzchni, pięściaki sercowate (jak na znaczku) i migdałowate, z bardziej starannš obróbkš, spłaszczone, ze starannie obrobionš zaokršglonš podstawš, pięściaki trójkštne i podtrójkštne, podobne do poprzednich, ale o zarysie krawędzi zbliżonym do trójkšta równoramiennego, często z podstawš ścienionš, ostro zakończonš, pięściaki owalne, o maksymalnej szerokości w połowie wysokości okazu, pięściaki kończaste, o wydłużonym i wyodrębnionym ostrym wierzchołku, np. mikockie (od La Micoque, dep. Dordogne we Francji), o wklęsłych krawędziach podłużnych i masywnej, kulistej podstawie

Wytwory z krzemienia: wiór i trzy ostrza różnych typów z terenu Dżibuti. Afar i Issa, Mi 88 (7.09.1973)

Narzędzia krzemienne z terenu Dżibuti — mustierski (od Le Moustier, dep. Dordogne we Francji) rdzeń kršżkowaty (dyskoidalny) i narzędzie pięściakowate — rozłupiec, czyli forma wykonana technikš rdzeniowania, posiadajšca na wierzchołku poprzecznš krawędź, uformowanš na przecięciu dwu negatywów odbocznie odbitych odłupków lub powierzchni surowych. Afar i Issa, Mi 89 (7.09.1973)

Krzemienne narzędzie (pik) paleolityczne z jaskini Cau del Duc („cau” = jaskinia albo legowisko) koło Torroella de Montgri (prow. Girona, Katalonia). Zbiory: Museu d'Arqueologia de Catalunya, Barcelona. Torroella de Montgri, Hiszpania (27.11.1994)

Piękny krzemienny grot liściowaty przedstawiony na datowniku okolicznościowym z okazji wystawy filatelistycznej w Muzeum Prehistorycznym w Rzymie. San Marino (28.04.1984)

Zabytki archeologiczne z różnych epok: miecz, grot oszczepu, topór żelazny, bransoleta i rdzeń krzemienny. Krzemień jest bardzo twardy, ale dość łupliwy, a pękajšc daje fragmenty o ostrych krawędziach. Odpowiednio mocno uderzajšc rdzeń można było oddzielić od niego krótsze (odłupki) lub dłuższe (wióry) fragmenty, które dalej służyły do wykonywania drobnych narzędzi krzemiennych, takich jak np. drapacze (do obróbki skór), skrobacze, wiertniki, pazury, rylce, grociki i inne.

Warszawa 1 (16.11.1983) Nr 83325 wg katalogu A. Myślickiego

Neandertalczyk (Homo neanderthalensis) przy wykonywaniu krzemiennego narzędzia za pomocš kamiennego tłuczka. Gwinea Bissau, Mi 3149 (15.07.2005)

Wytwory z kości i poroża

Topór wykonany z poroża jelenia lub łosia — jedno z najstarszych znalezisk archeologicznych na terenie Litwy, ślad pojawienia się na tamtym terenie pierwszych grup osadników (ok. 10 tys. lat p.n.e.). Litwa, Mi 796 (22.06.2002)

Trzy harpuny z poroża lub kości z epoki kamienia. Zbiory: Bernisches Historisches Museum w Bernie. Szwajcaria, Mi 971 (1.06.1972)

W czasie badań wykopaliskowych prowadzonych przez Ivana Turka z Znanstvenoraziskovalnega centra pri Slovenski akademiji znanosti in umetnosti latem 1995 roku w jaskini Divje babe I (dł. 45 m i szer. ponad 15 m), położonej 230 m ponad poziomem rzeki Idrijca, niedaleko wsi Reka (gm. Cerkno, zachodnia Słowenia), odkryto wśród ponad 67 tysięcy kości niedźwiedzia jaskiniowego (Ursusu spelaeus) fragment (dł. 11,4 cm) kości udowej młodego (1–2 letniego) osobnika z czterema otworami. Odkryty przedmiot został zidentyfikowano jako najstarszy na świecie flet, datowany na połowę ostatniego zlodowacenia. Zbiory: Narodni muzej Slovenije, Ljubljana. Wiek warstwy, w której wystšpił ten domniemany flet, ustalono metodš ESR na ok. 55 tys. lat temu (według datowania radiowęglowego: 43.100 BP). Oznacza to, że mógł on zostać wykonany przez neandertalczyka, co zasadniczo zmienia dotychczasowe poglšdy na zachowania symboliczne tego człowieka. Słowenia, Mi 663 w bl. 35 (23.11.2007)

Cerkno, Słowenia (23.11.2007)

Craiova, Rumunia (15.04.1980)	Tetoiu, Rumunia (6.03.2002)
	Narzędzia kościane, których wyrób przypisywany jest tzw. Australanthropus olteniensis, odkryte w Bugiu­leşti-Tetoiu (okr. Vâlcea). Craiova, Rumunia (5.05.1980 i 5.06.1981)

Jednš z charakterystycznych cech człowieka jest upodobanie do przedmiotów, które nie tylko sš praktyczne, ale i ładne. Oto zbiór różnych drobnych wyrobów wykonanych z kości, zębów i muszli, znalezionych w jaskini dolnej w Zhoukoudian (Czukutien), będšcych dziełem ršk Homo erectus pekinensis. Mogły one służyć do ozdoby ubioru lub ciała człowieka z Pekinu. Chiny, kartka pocztowa (2004 r.)

Użytkowanie drewna

Na marginesach bloku: przemiana środków pływania — od prostej kłody drewnianej (u góry z prawej) z czasów epoki kamienia do XX-wiecznego statku (u góry z lewej). Korea Północna, Mi 4146 w bl. 418 (19.03.1999)