Australopiteki

Australopiteki (Australopithecus – „południowa małpa”), to istoty człowiekowate, żyjące 4,2–1,3 mln lat temu, odkryte wyłącznie na obszarze Afryki. Cechowały się dość masywną budową ciała i dużymi zębami trzonowymi, lecz skróconymi już kłami. Były prawdopodobnie głównie lub wyłącznie roślinożerne, miały mózg o objętości 400–500 cm3 i były istotami dwunożnymi, o czym świadczą cechy budowy miednicy, kości udowych i stóp.

Za najstarszego przedstawiciela australopiteków uważa się Australopithecus anamensis, datowanego na ok. 4,17–3,9 mln lat temu, którego szczątki odkryto na obszarze Kenii oraz Etiopii. Był on bardziej hominidopodobny niż ardipitek, z bardziej ludzkimi cechami czaszki. Australopithecus afarensis sprzed ok. 3,8–3,0 mln lat, odkryty po raz pierwszy w 1974 w rejonie Afar (Etiopia), był niewysoki (ok. 120 cm wzrostu), cechowała go drobniejsza budowa i uzębienie wskazujące na wszystkożerność. Miał krótkie nogi i długie ramiona, ale z całą pewnością mógł poruszać się w pozycji wyprostowanej. Wiek Australopithecus africanus z Taung (1924) i jaskini Sterkfontein (1936) w Republice Południowej Afryki, szacowany jest na 3,6–2,3 mln lat temu.

Młodszymi są tzw. „masywne” australopiteki — Australopithecus aethiopicus (2,6–2,5 mln lat), Australopithecus boisei (2,3–1,3 mln lat) i Australopithecus robustus (2–1,65 mln lat temu) o masywnej budowie i charakterystycznych, silnie rozwiniętych zębach trzonowych, cechujących istoty roślinożerne.

Liczba nowych znalezisk stale rośnie. W 1995 roku na stanowisku Bahr-el-Ghazal w Czadzie (2500 km na zachód od innych znanych stanowisk!) odkryto szczątki australopiteka nazwane Australopithecus bahrelghazali, datowane na okres 3,5–3,0 mln lat temu. W 1997 roku znaleziono w Bouri w Etiopii fragmenty czaszki kolejnego gatunku Australopithecus garhi (od „niespodzianka” w języku Afar), którego wiek określono na 2,5 mln lat. Czaszka ta według odkrywców wykazuje cechy pośrednie między A. afarensis a Homo habilis, choć mózgoczaszka jest małych rozmiarów. Towarzyszące tym kościom znaleziska sugerują, że gatunek ten był już systematycznym mięsożercą i wytwórcą narzędzi otoczakowych, co potwierdzają także dane uzyskane na innych stanowiskach, jak np. Gona w Etiopii (2,6 mln lat temu), czy Lokalalei w Kenii (2,34 mln lat temu).

Australopithecus anamensis

Za najstarszego przedstawiciela australopiteków uważa się Australopithecus anamensis (od anam – „jezioro” w języku turkana), datowanego na ok. 4,17–3,9 mln lat temu, którego szczątki (fragmenty żuchwy, dolnej części twarzoczaszki i kości piszczelowej) odkryli w 1995 roku Meave Leakey, Alan Walker i Bryan Patterson w Kanapoi (prace na tym stanowisku prowadzono już od 1965 roku) i Allia Bay nad jeziorem Turkana (dawniej Rudolfa), na granicy Kenii i Etiopii. Australopithecus anamensis był bardziej hominidopodobny niż ardipitek. Pod wieloma względami przypomina A. afarensis. Towarzyszące temu znalezisku kopalne szczątki organiczne wskazywały na leśny tryb życia tego australopiteka.

Kambodża, Mi 2254 (25.10.2001)

Australopithecus afarensis

Etiopia, Mi 1239 (4.07.1986)	Palau, Mi 1632 (15.03.2000)	Pierwszy w miarę kompletny (zachowało się 47 z 207 kości, tj. 40%) szkielet jednego z najstarszych gatunków australopiteka — Australopithecus afarensis (nazwa gatunku została utworzona od miejsca odkrycia, czyli zapadliska tektonicznego Afar, zwanego też Kotliną Danakilską, w dolnych warstwach formacji geologicznej Hadar — lokalizację stanowiska na tle granic Etiopii pokazuje znaczek tego kraju), datowany metodą potas-argon 40 (40K-40Ar) na ok. 3,18 mln lat temu. Szkielet ten należał do kobiety (oficjalnie szkielet oznaczono numerem katalogowym AL 288-1, ale powszechnie jest znany pod imieniem Lucy, ponieważ w obozie odkrywców była wtedy przebojem piosenka Beatlesów „Lucy in the sky with diamonds”). Odkryty 24 listopada 1974 roku przez Donalda C. Johansona, Maurice'a Taieba, Yvesa Coppensa i Tima White'a, a opublikowany cztery lata później przez D. Johansona i Tima White'a szkielet „Lucy” wykazuje mieszaninę cech małpich i ludzkich: stosunkowo długie ramiona, krótkie nogi, piramidalnie ukształtowana klatka piersiowa jak u małp człekokształtnych, wygięte paliczki kości dłoni mogły służyć jako zaczepienie dla ciała zwieszonego z gałęzi. Za to stosunkowo krótsze i szersze kości biodrowe są jak u współczesnych ludzi. „Lucy” — „pramatka ludzkości”, jak ją nazwała prasa — liczyła sobie za życia ok. 110–120 cm wzrostu i ważyła jakieś 28 kg. Zmarła (utopiła się?) między 25 a 30 rokiem życia. Dziś spoczywa w gablocie Laboratorium Paleoantropologicznego w Muzeum Narodowym Etiopii w Addis Abebie, 150 km od miejsca, w którym została znaleziona. Na znaczku Komorów pokazano przypuszczalny wygląd „Lucy” oraz wizerunek Yvesa Coppensa (ur. 1934), francuskiego paleontologa, który we Francji uważany jest za odkrywcę AL 288-1 (w świecie anglojęzycznym odkrycie to przypisuje się Donaldowi Johansonowi).
Genève, Szwajcaria (1.08.1988)
Komory, Mi 2305 (1.07.2009)

Dalsze szczątki Australopithecus afarensis znaleziono w Belohdelie, Sibilot Hill, Maka i Laetoli w Tanzanii. Na tym ostatnim stanowisku zachowało się 69 odcisków stóp (datowanych na ok. 3,7–3,5 mln lat temu), odkrytych wiosną 1978 roku przez Mary Leakey i Tima White'a w skamieniałym, wilgotnym popiele pochodzącym z erupcji pobliskiego wulkanu. A. afarensis (3,9–2,96 mln lat temu) to niewielki, gracylny przedstawiciel australopiteków. Cechował go płaski nos, cofnięta bródka, małpia twarz, mały mózg pojemnością zbliżony do szympansa — ok. 400 cm3 (dla porównania: mózg szympansa waży ok. 350–400 gramów, a człowieka współczesnego przeciętnie 1300–1400 gramów) i ludzkie zęby. Nogi miał krótsze od człowieka, a kończyny górne były wciąż długie, barki bardziej ruchome, a palce wydłużone i zakrzywione. Składa się to na obraz istoty, która była dwunożna, ale porusza się na dwóch nogach trochę inaczej niż my, a poza tym mogła wciąż sporo czasu spędzać w koronach drzew. A. afarensis posiadał też znamiona, które uważane są za nietypowe dla ludzi. W szczególności silny dymorfizm płciowy, czyli różnice w wielkości ciała między osobnikami męskimi (osiągającymi średnio 150 cm wzrostu i 65 kg wagi) i żeńskimi (niecałe 100 cm wzrostu i 30 kg wagi), co sugeruje niemonogamiczną strukturę społeczną, w której samce osiągają duże rozmiary, by konkurować o dostęp do haremu samic. Brak jest dowodów na wykonywanie narzędzi. Kambodża, Mi 2255 (25.10.2001) Kuba, Mi 5107 (15.08.2008) Komory, Mi 2722 (14.12.2009)	Uzbekistan, Mi 445 (10.05.2002)	Korea Północna, Mi 5016 (2006 r.)

Australopithecus bahrelghazali

Żuchwa Australopithecus bahrelghazali (KT12/H1), tzw. Abla (ok. 3,5–3,0 mln lat), odkryta przez Michela Bruneta (z Mission Paleoanthropologique Franco-Tchadienne) w styczniu 1994 roku (opublikowana w 1995 r.) w rejonie Toros-Menalla, na stanowisku Koro Toro w starym korycie rzeki Bahr-el-Ghazal (Czad), a więc 2500 km na zachód od innych znanych stanowisk! Był to pierwszy hominid odkryty na zachód od Afrykańskiego Rowu Tektonicznego. Jego obecność na tym terenie świadczy o szerokim rozprzestrzenieniu geograficznym australopiteków, natomiast samo wyróżnienie nowego gatunku jest dość kontrowersyjne. Być może należałoby mówić jedynie o regionalnym wariancie Australopithecus afarensis. Na marginesie bloku pokazano rodzinę australopiteków oprawiających antylopę, zapewne padłą, albo zabitą przez drapieżnika. Czad, Mi 1837 w bl. 290 (11.12.1998)

Australopithecus africanus

Australopithecus africanus (ok. 3,6/2,9–2,3 mln lat temu) to jeden z tzw. „gracylnych” gatunków australopiteka, przypuszczalnie przodek Homo habilis. Był drobnej budowy, a jego uzębienie wskazuje na wszystkożerność. Pojemność jego mózgu wynosiła około 420–500 cm3. Uważany jest za formę swoistą dla Afryki Południowej. Różni się od wczesnych australopiteków wschodnioafrykańskich większymi zębami policzkowymi, poza tym jednak nawiązuje do A. afarensis dość prognatyczną twarzoczaszką i małą, cienkościenną mózgoczaszką. U Australopithecus africanus różnice wielkości ciała między samcami i samicami były mniejsze niż u A. afarensis. Dalszej redukcji uległy kły. A. africanus poruszał się w postawie wyprostowanej, a w jego mieszanej diecie przeważało pożywienie roślinne, choć być może niekiedy zjadał trochę mięsa (głównie padliny), podobnie jak u dzisiejszych szympansów, które okazjonalnie zabijają i zjadają zabłąkane małpy. Czas spędzał w grupach, w których nie powstawały trwałe pary. Kambodża, Mi 2256 (25.10.2001) Kuba, Mi 5108 (15.08.2008) Komory, Mi 2723 (14.12.2009)

RPA, Mi 1139 (28.06.1998)	Palau, Mi 1640 (15.03.2000)	W listopadzie 1924 roku, podczas eksploatacji kamieniołomu wapienia Buxton Quarries koło Taung (Greater Taung Local Municipality, Dr Ruth Segomotsi Mompati District Municipality, prow. Północno-Zachodnia, RPA), M. de Bruyn znalazł interesującą skamieniałość (już wcześniej wydobywano tu szczątki kopalnych pawianów). R. B. Young, profesor Uniwersytetu Witwatersrand w Johannesburgu, przekazał fragmenty skały Raymondowi Dartowi, świeżo mianowanemu profesorem anatomii na tym uniwersytetcie (stąd czaszka ta znajduje się do dzisiaj w zbiorach Wydziału Anatomii tego uniwersytetu). Dart spędził miesiąc na wydobyciu skamieniałości z kamienia, ale udało mu się wypreparować kompletną twarzoczaszkę z żuchwą, zębami i mózgoczaszką (jej wiek określono później na ok. 2,8 mln lat). Nazwy Australopithecus africanus użył po raz pierwszy Raymond Dart w artykułach opublikowanych 3 lutego 1925 roku w wychodzącej w Johannesburgu gazecie „The Star” oraz 7 lutego tego roku w londyńskim czasopiśmie naukowym „Nature”, gdzie poinformował o swoim odkryciu. Dart stwierdził, że czaszka o pojemności ok. 400 cm3, należała do dziecka (tzw. dziecko z Taung), w wieku 3–6 lat, bo posiadała jeszcze uzębienie mleczne i wyrzynające się pierwsze stałe trzonowce. Obecnie uważa się, że dziecko to padło ofiarą orła, który porwał jego głowę do swego gniazda. Na obu znaczkach Kuby pokazana jest też gromada osobników Australopithecus africanus, przedstawiona według obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981)
Kuba, Mi 1281 (31.03.1967)	Taung, RPA (4.02.1985)
Kuba, Mi 4065 (30.10.1997)

RPA, Mi 827 (9.10.1991)	RPA, Mi 1280 (22.09.2000)	RPA, Mi 1737 (20.11.2006)	Palau, Mi 1628 (15.03.2000)
Pierwsza kompletna czaszka (Sts 5, ok. 2,8–2,6 mln lat) Australopithecus africanus, odkryta przez kuratora Muzeum Transwalskiego Roberta Brooma i jego asystenta Johna T. Robinsona 18 kwietnia 1947 roku, w kamieniołomie wapienia koło Sterkfontein (COHWHS), niedaleko Krugersdorpu (ok. 30 km na płn.-zach. od Johannesburga). Początkowo R. Broom zaliczył tę czaszkę o pojemności 485 cm3 do wyróżnionego przez siebie gatunku Plesianthropus transvaalensis (Plesianthropus = „niemal człowiek”), stąd czaszka ta znana jest też pod nazwą Mrs Ples (z powodu różnicy w wielkości między nią, a czaszką odkrytą już w 1936 r., Broom wywnioskował, że może to być czaszka kobiety). Dopiero J. Robinson uznał Plesianthropus transvaalensis za synonim Australopithecus africanus. W Sterkfontein odkryto już szczątki ponad 600 osobników A. africanus, gatunku występującego wyłącznie w Afryce Południowej. Kości australopiteków wystąpiły w jednej warstwie ze szczątkami tygrysa szablozębnego. Prawdopodobnie zostały tam zawleczone przez różne drapieżniki. W przypadku znaczka Palau identyfikacja z czaszką Sts 5 nie jest pewna — prawdopodobnie pokazano ją tu w lustrzanym odbiciu, a rysunek nie jest zbyt dokładny. W dodatku czaszkę zaprezentowano na tle mapy Europy Środkowej, choć wszystkie znaleziska australopiteków pochodzą wyłącznie z Afryki, a zamiast „Australopithecine” powinno być „Australopithecinae”! Ta seria znaczków Palau roi się od podobnych błędów. Nie ustrzegł się pomyłki także projektant znaczka RPA z 1991 roku. Choć napis na znaczku wyraźnie sugeruje, że przedstawiona na nim czaszka to Mrs Ples, to jednak w rzeczywistości jest to raczej jakaś wcześniejsza rekonstrukcja czaszki australopiteka, a nie Sts 5.

Australopithecus (Paranthropus) aethiopicus

Tzw. czarna czaszka (nr kat. KNM-WT 17000) należąca do Australopithecus (Paranthropus) aethiopicus, odkryta 29 sierpnia 1985 roku przez Alana C. Walkera i Richarda Leakey'a w plioceńskich warstwach w Lomekwi, na zachodnim brzegu jeziora Turkana (dawniej Rudolfa) w Kenii. Australopithecus aethiopicus to wczesny australopitek „masywny” występujący w Afryce Wschodniej. „Czarna czaszka” jest najstarszym (ok. 2,5–2,5 mln lat) znaleziskiem australopiteków masywnych, a jednocześnie ma z nich najmniejszy mózg (410 cm3). Jest za to obdarzona największym grzebieniem kostnym biegnącym wzdłuż szczytu czaszki, tzw. grzebieniem strzałkowym, którego obecność świadczy o potężnie rozrośniętych mięśniach obsługujących aparat żucia. Gatunek ten posiada również największe zęby trzonowe. Uwaga: na znaczku jest błędna nazwa taksonu — zamiast „Australopithecus aethiopicus” jest „Australopithecine ethopis”

Palau, Mi 1637 (15.03.2000)

Australopithecus (Paranthropus) boisei

Gujana, Mi 4171 (26.07.1993) Słynna czaszka OH 5 zwana ze względu na wielkie rozmiary zębów i szczęki „dziadkiem do orzechów”, zaliczana do Australopithecus boisei (alternatywnie Paranthropus boisei). Została ona odkryta w 1959 roku przez Mary i Louisa Leakey'a w wąwozie Olduvai i stała się podstawą wydzielenia nowego gatunku, nazwanego Zinjanthropus (od starej nazwy Afryki Wschodniej, pochodzącej od słowa „zindż” = „czarny”, jak Arabowie nazywali wschodnie wybrzeże Afryki), stąd inne potoczne określenie tej czaszki — „Zinj”. Znalezisko to datowane jest metodą potasowo-argonową na ok. 1,75 mln lat temu. Kongo (Brazzaville), Mi 1703-1708 (17.07.2000) Na znaczku Tanzanii pokazano także widok wykopalisk w Olduvai, wąwozie położonym przy granicy parku narodowego Serengeti (prowincja Arusha, płn.-zach. Tanzania). Jest to jedno z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych i antropologicznych. W 1931 roku badania podjął tu Louis Leakey. W 1959 roku Louis i Mary Leakey'owie odnaleźli szczątki wczesnych hominidów, m.in. australopiteków, Homo habilis i Homo erectus oraz prymitywne narzędzia z krzemienia i lawy. Podobne wytwory, określane mianem kultury olduwajskiej, znaleziono też na innych stanowiskach afrykańskich. W pobliżu Olduvai — w Laetoli — Mary Leakey odnalazła w 1976 roku odciśnięte w zastygłym popiele wyrzuconym przez wulkan Sadiman ślady pary stóp hominidów (zapewne Australopithecus afarensis), datowane na 3,8–3,6 mln lat, co uznała za największe odkrycie swego życia. Tanzania, Mi 14 (9.12.1965)

Kambodża, Mi 2258 (25.10.2001)	Uzbekistan, Mi 446 (10.05.2002)	Wielka Brytania, Mi 909 (10.02.1982)
Australopithecus boisei to zbliżony do A. robustus australopitek masywny, często nawet opisywany jako „hipermasywny”, występujący w Afryce Wschodniej (Etiopia, Tanzania i Kenia), cechujący się czaszką o pojemności ok. 500–550 cm3. Obecnie gatunek ten znany jest już z wielu stanowisk. Najstarsze znalezisko pochodzi z Omo w Etiopii (L 74a-21 — 2,3 mln lat), najmłodsze z Olduvai (OH 3 i OH 38 — 1,2 mln lat). Inne znane stanowisko to Koobi Fora (Kenia). Na znaczku Wielkiej Brytanii, na lewo od podobizny Karola Darwina, pokazano czaszkę A. boisei, a po prawej archaicznego Homo sapiens z Kabwe.

Kompletna czaszka (nr KNM-ER 406) Australopithecus boisei, znaleziona w Koobi Fora nad jeziorem Turkana (dawniej Rudolfa) w Kenii przez Richarda Leakey'a i H. Mutua latem 1969 roku. Czaszka ta (datowana na ok. 1,7 mln lat temu) należała do dorosłego osobnika płci męskiej, a jej pojemność wynosi 510 cm3.

Kenia, Mi 210 (19.01.1982)

Etiopia, Mi 912 (15.03.1977)

Żuchwa Australopithecus boisei (dawniej A. robustus) z wąwozu rzeki Omo (L 7a-125) oraz rysunkowa rekonstrukcja czaszki tego australopiteka. A. boisei to australopitek masywny, często nawet opisywany jako „hipermasywny” („hyperrobust”), występujący w Afryce Wschodniej (Etiopia, Tanzania i Kenia), zbliżony do A. robustus. Objętość mózgu ok. 500–550 cm2. Obecnie znany jest już z wielu stanowisk wschodnioafrykańskich. Najstarsze znalezisko pochodzi z Omo w Etiopii (L 74a-21 — 2,3 mln lat), najmłodsze z Olduvai (OH 3 i OH 38 — 1,2 mln lat). Innym znanym stanowiskiem, na którym znaleziono szczątki tego australopiteka, jest Koobi Fora.

Australopithecus (Paranthropus) robustus

Czaszka DNH 7 Australopithecus robustus (synonimicznie Paranthropus robustus, dosłownie „równoległy człowiek masywny”), znaleziona przez geologa André W. Keysera w Drimolen, w COHWHS (Cradle of Humankind World Heritage Site) oraz różne rekonstrukcje wyglądu tego gatunku australopiteka. W wyniku rozpoczętych w 1994 roku w COHWHS badań wykopaliskowych odnaleziono szczątki kilkudziesięciu hominidów, m.in. czaszkę DNH 7 należącą do samicy (nazwanej Eurydyką) i żuchwę DNH 8 samca (nazwanego Orfeuszem). Stanowisko datowane jest na ok. 2–1,5 mln lat temu. Pierwsze szczątki Australopithecus robustus zostały znalezione w Kromdraai przez ucznia Gerta Terblanche. Od niego skamieniałości kupił za kilka szylingów Robert Broom, a Gert pokazał mu miejsce odkrycia. Australopithecus robustus żył ok. 2,2–1,2 mln lat temu i był rówieśnikiem pierwszych przedstawicieli rodzaju Homo. W rejonie COHWHS znaleziono szczątki ponad 200 osobników tego występującego wyłącznie w Afryce Południowej gatunku. Więcej na temat odkrycia w Drimolen znaleźć można w National Geographic Polska, nr 5 z maja 2000 r., s. 68–75.	RPA, Mi 1736 (20.11.2006)	Kuba, Mi 3898 (30.01.1996)
	Kuba, Mi 5109 (15.08.2008)	Komory, Mi 2724 (14.12.2009)