Domy i osady

Tematyka osadnictwa pradziejowego wyjątkowo rzadko bywa wykorzystywana do ilustrowania materiałów filatelistycznych ze względu na trudność przedstawienia jej w zwięzłej, ale i jednocześnie czytelnej postaci graficznej, ale i tutaj można znaleźć coś ciekawego (niestety — trzeba było posiłkować się aż znaczkami Korei Północnej).

Sceny z życia ludzi w okresie neolitu: powrót z polowania z upolowanym dzikiem oraz grupa ludzi przy palenisku przed chatą, na terenie osady. Korea Północna, Mi 3084 (21.02.1990)

Rodzina wewnątrz domu skupiona wokół paleniska, na którym w garnku gotuje się jedzenie. Na marginesie znaczka dwa naczynia gliniane oraz przekrój przez szałas. Korea Północna, Mi 3297 A i B (1.06.1992)

Widok fragmentu odsłoniętej części neolitycznej osady (ok. 6500–6100 BC) w Hoirokoitia (Χοιροκοιτία, także Choirokoitia lub Khirokitia) na południu Cypru (dystrykt Larnaka / Λάρνακα). Hoirokoitia to osada z okresu neolitu preceramicznego, zamieszkała od VII do IV tys. p.n.e., jedno z najważniejszych stanowisk prahistorycznych we wschodniej części Morza Śródziemnego, w 1998 roku wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Odkrył je P. Dikaios, który przeprowadził tu badania wykopaliskowe trwające 6 sezonów w latach 1934–1946. Badania archeologiczne przerwała interwencja wojsk tureckich w 1974 r., a ponownie podjęła je w 1977 r. ekspedycja francuska. Stanowisko usytuowane jest na niewielkim wzgórzu, którego stoki z trzech stron opadają do doliny rzeki Maroniou, 6 km od południowego wybrzeża wyspy. Osadę otaczał mur kamienny o grubości 2,5 m i wysokości przynajmniej 3 m. Zabudowa składała się z ok. 60 masywnych kolistych kamiennych budowli, tzw. tholoi (θόλοι), ustawionych bardzo blisko siebie. Ich średnica zewnętrzna wynosiła od 2,3 do 9,2 m, a wewnętrzna tylko 1,4–4,8 m. Początkowo przypuszczano, że wszystkie dachy miały kształt kopulasty, ale ostatnio odkryto dachy płaskie. Przynajmniej część budynków posiadała piętra. Można sądzić, że dom jednej rodziny składał się z kilku budowli skupionych wokół wspólnego dziedzińca. Osadę zamieszkiwało równocześnie ok. 300–600 osób (wg innych ustaleń nawet 1000). Zajmowali się rolnictwem i hodowlą zwierząt. Uprawiano głównie zboża, ale zbierano także orzeszki pistacjowe, figi, oliwki i śliwki. Znaleziono tu także kości jelenia, owcy, kozy i świni. Wykonywano też narzędzia z niewystępującego na Cyprze obsydianu. Umieralność wśród noworodków była bardzo wysoka, a średnia długość życia wynosiła ok. 22 lat. Mężczyźni dożywali 35, a kobiety 33 lat. Mieszkańcy osady swoich zmarłych chowali pod podłogami domów, dzięki czemu towarzyszyli oni swoim krewnym w codziennym życiu. Osada została z nieznanych powodów opuszczona ok. 6000 BC. Dopiero 1500 lat później pojawiła się tu ludność grupy Sotira (Σωτήρα).

Cypr, Mi 1110 (2.10.2007)

Cypr turecki, Mi 373–374 w bloku 13 (16.05.1994)

Ruiny imponujących rozmiarami kamiennych domów (osiągały one do 7 m głębokości!) neolitycznej osady ze stanowiska Vrysi, położonego na nadmorskim klifie w Agios Epiktētos (Ἀγιος Επἰκτητος, tur. Çatalköy), na północnym wybrzeżu Cypru (dystrykt Kirenia / Κερύvεια, tur. Gırne). Osada była zamieszkana ok. 5250–3000 BC, kiedy to zniszczyło ją trzęsienie ziemi. Jej mieszkańcy byli zapewne przybyszami z Cylicji w Anatolii. Badania archeologiczne w latach 1969–1973 przeprowadzili archeolodzy i studenci z uniwersytetów w Glasgow i Birmingham, jednak zostały one przerwane inwazją turecką w 1974 roku. W trakcie prac wykopaliskowych znaleziono tu ok. 62 tys. fragmentów malowanych naczyń, narzędzia z obsydianu i krzemienia, kości licznych zwierząt domowych (świni, owcy, kozy, psa i kota), a także inne przedmioty, jak np. pierścionki ze złota. Sensacją było też odkrycie dowodów znajomości uprawy oliwek i najstarszych śladów wykorzystywania winorośli. Na drugim znaczku pokazano neolitycznego mieszkańca tej osady oraz jego instrumentarium narzędziowe: siekiery kamienne (oraz sposób ich umocowania w stylisku), zapewne kamienne żarno i inne przedmioty. Na marginesach bloku wyobrażono wiele innych narzędzi z okresu neolitu: igły, haczyki do wędek, siekiery kamienne, a także sztylet z miedzi, pierwszego — obok złota — metalu, jaki nauczył się obrabiać człowiek.

Małe miasteczko Gordes (dep. Vaucluse, reg. Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże) znane jest przede wszystkim z położonej 1,5 km na południe neolitycznej osady złożonej z kamiennych domów (tzw. bories) przypominających kształtem ule. Budowle te posiadają ściany wzniesione z suchego muru o grubości ok. 1,5 m. „Bories” były użytkowane do początków XIX wieku, kiedy to służyły jako schronienia dla pasterzy lub chorych na dżumę. Osada ta składa się obecnie z 12 „bories” i jest to największe ich skupisko w okolicy, choć w całym regionie znajdowało się pierwotnie ok. 3 tysięcy takich kamiennych budowli.

Gordes, Francja (1.03.1982)

Czechosłowacja, Mi 1639 (25.07.1966) Słowacja, Mi 538 (9.06.2006)

Cztery widoki zamku Devín, ulokowanego w strategicznym punkcie, u ujścia rzeki Morawy do Dunaju. Najstarsze osadnictwo w tym miejscu jest datowane na okres neolitu. Swą osadę wzniosła tu ludność kultury ceramiki promienistej, zwanej też kulturą badeńską. Odkryto tu ponadto ślady osadnictwa celtyckiego plemienia Bojów, a w II w. Rzymianie wznieśli stanicę wojskową, mocno rozbudowaną (odkryto pozostałości świątyń i cmentarzysko) za cesarza Walentyniana I (364–375). W średniowieczu znajdował się tu jeden z najstarszych, obok Nitry i Bratysławy, grodów wielkomorawskich, będący stołeczną siedzibą księcia Rościsława (846–870). Tutaj bronił się on przed najazdem króla Ludwika Niemca w 864 roku (o tym fakcie wspomina pierwsza pisemna wzmianka o grodzie). W XIII wieku zbudowano tu kamienny zamek, wielokrotnie później przebudowywany, którego ruiny można oglądać do dziś.

Czechosłowacja, Mi 3022–3023 (16.10.1989)

Rysunkowa rekonstrukcja neolitycznej osady na wzgórzu św. Piotra — najstarsze ślady osadnictwa na terenie Werony. Wzgórze św. Piotra jest obszarem bogatym w zabytki z różnych okresów. Najwcześniejsze ślady pobytu ludzi stwierdzono w południowej jego części, wzdłuż przebiegu bulwaru nad rzeką Adygą. Od początku IV tys. BC rozpowszechniania się kultura naczyń z czworokątnym wylewem, zdobionych w stylu geometrycznym, linearnym, który następnie przechodzi w styl meandrowo-spiralny. Pod koniec neolitu (kon. IV tys. BC) pojawiają się tu grupy migrantów z południowej Francji, osiedlające się w miejscu, gdzie obecnie znajduje się zamek. Powstaje tu wtedy pierwsza osada złożona z kamiennych domów, zabezpieczona umocnieniami przed corocznymi wylewami Adygi.

Werona, Włochy (29.04.1989)

Hrubieszów 1 (3.05.1961) Nr 61027 wg katalogu A. Myślickiego. Projekt i wykonanie: Władysław Piętak z Hrubieszowa, z inicjatywy Towarzy­stwa Regionalnego Hrubieszowskiego Ten datownik to prawdziwe „dwa w jednym” — nie tylko ogłasza on „1000 lat Państwa Polskiego” (co odpowiednio ilustruje rysunek bramy średniowiecznego grodu), ale także „Czterdzieści wieków Gródka n/Bugiem”. Czterdzieści wieków, to 4 tysiące lat, a więc w przybliżeniu zapewne rok 2000 p.n.e. Spróbujmy odgadnąć, jakie wydarzenie zainspirowało autora tego kasownika? Osadnictwo ludzkie na terenie Gródka Nadbużnego (bo i tak ta miejscowość jest często nazywana) pojawiło się już bardzo wcześnie, bowiem odkryto tu osadę ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej, a więc najstarszych rolników na terenie ziem polskich, i to z bardzo wczesnej fazy jej rozwoju, tzw. zofipolskiej (od m. Zofipole, gm. Igołomia-Wawrzeńczyce, pow. Kraków), której początek można datować na ok. 4600–4500 bc (ok. 5450 BC). Ludzie nie tylko tu żyli, ale i umierali, o czym przekonuje obecność dość nietypowego dla tej społeczności grobu ciałopalnego. Pochowany w nim zmarły został spalony wraz z naczyniami, w których złożono zapewne ofiarowane mu dary grobowe. Następni mieszkańcy Gródka byli przedstawicielami tzw. kultury wołyńsko-lubelskiej ceramiki biało malowanej. Niektórzy zmarli pochowani na niewielkim cmentarzysku z tego czasu byli wyposażeni już nawet w przedmioty z miedzi (np. do grobu 4–5 letniego dziecka włożono ozdoby w postaci skrętów z tego metalu), zwłoki innych posypywano ochrą, a jeden miał głowę nakrytą dużą misą. Już z początków epoki brązu pochodzi skupisko stanowisk kultury strzyżowskiej (od m. Strzyżów, gm. Horodło, pow. Hrubieszów). Są to m.in. groby, w których zmarli chowani byli w pozycji wyprostowanej na plecach, albo skurczonej na boku, także parami. Na drogę pośmiertną ofiarowywano im najczęściej od 2 do 3 naczyń, ozdoby z muszli i kości (np. zawieszki, klamry do pasa), a także narzędzia z kości i krzemienia (np. grociki). Jednak najsłynniejszych odkryć archeologicznych na terenie Gródka Nadbużnego dokonano na rozległej lessowej osadzie ludności kultury pucharów lejkowatych. Wiek tego dużego neolitycznego osiedla był początkowo określany, zgodnie z panującą wtedy powszechnie opinią, właśnie na ok. 2000 lat p.n.e. Dopiero zastosowanie do datowania znalezisk archeologicznych metody węgla 14C, zwane niekiedy „rewolucją radiowęglową w archeologii”, doprowadziło do zmiany wielu poczynionych wcześniej ustaleń. Stało się tak także w przypadku Gródka, dla którego uzyskano datę: 5050±160 BP, tj. ok. 3863±165 BC. Osada ludności „pucharowej” w Gródku Nadbużnym składała się z rozległego majdanu, wokół którego stały solidne domy o wym. ok. 7,20×3,50 m, wzniesione z drewnianych belek oraz prętów grubo oblepionych gliną. Regułą było, że jeden z narożników takiego domu zajmował kopulasty piec ozdobiony dekoracyjnym gzymsem. W jego pobliżu znajdowały się naczynia zasobowe oraz żarna. W drugim końcu chaty umieszczano z reguły warsztaty tkackie. W obrębie tej osady obrabiano też miedź, o czym świadczą nie tylko znalezione tu przedmioty z tego surowca, ale przede wszystkim żużle miedziane. Upadek osiedla w Gródku wiąże się z nagłym pożarem, który strawił całą zabudowę, a został spowodowany najprawdopodobniej jakimś nieprzyjacielskim najazdem.

Szałas i łódź przy brzegu — fragment rekonstrukcji osady neolitycznej w Langbergsöda, gm. Saltvik (wykonanej przez archeologów z Åland Museum Department). Najstarsze osadnictwo ludzkie na Wyspach Alandzkich, datowane aktualnie na ok. 5100 BC, miało charakter sezonowy. Były to myśliwskie obozowiska zakładane przez zamieszkujących tereny dzisiejszej Finlandii przedstawicieli kultury ceramiki grzebykowej, zajmujących się myślistwem, rybołówstwem i polowaniem na foki. Ze względu na wody topniejącego lodowca skandynawskiego poziom Bałtyku był wtedy znacznie wyższy od obecnego, jednak wokół Orrdalsklint (najwyżej położony ponkt na Wyspach Alandzkich: 129 m n.p.m.) istniała już wyspa o średnicy kilku kilometrów, stąd też powstające w tamtych czasach osady leżą obecnie na wysokości ok. 55 m n.p.m. Daty radiowęglowe z dwóch stanowisk w okolicach Langbergsöda (Östra Jansmyra I i Vargstensslätten II) wskazują, że ludność „grzebykowa” zamieszkiwała ten teren już w latach ok. 5100–4880 BC (do datowania wykorzystano organiczne pozostałości na 6 fragmentach ceramiki), natomiast trzecie stanowisko (Östra Jansmyra I) jest sporo młodsze — ok. 3860–3740 BC (te daty uzyskano dla fragmentów skorupek orzechów laskowych). Ceramikę z tych osad można zaliczyć do wczesnego odcinka starszej fazy kultury ceramiki grzebykowej, określanej jako Ka I:1 lub ceramika typu Sperrings.

Wyspy Alandzkie, Mi 90 (16.08.1994)

Osady palafitowe

Uhldingen-Mühlhofen, Niemcy (22.05.1984) Rekonstrukcja osad palafitowych (słupowych, nawodnych) w Pfahlbaumuseum Unteruhldingen w Uhldingen-Mühlhofen nad Jeziorem Bodeńskim (Badenia-Wirtembergia). To muzeum-skansen składa się z kilku powstałych w różnym czasie części, dokumentujących łącznie osadnictwo ludzkie nad Jeziorem Bodeńskim w okresie od ok. 4000 do 850 BC: Redschachen/Schussenried — rekonstrukcja neolitycznej osady (ok. 4000 BC) palafitowej złożonej z dwóch domów (jest to najstarsza część muzeum, zbudowana w 1922 r.), Hornstaad i Arbon — rekonstrukcja dwóch niedużych budowli neolitycznych (ok. 3900 BC) stojących na brzegu jeziora (1996 i 1998 r.), w których obecnie wykonuje się różne eksperymenty archeologiczne, Sipplingen — rekonstrukcja ufortyfikowanej osady neolitycznej (ok. 3250–3000 BC), złożonej z sześciu osobno stojących nawodnych budynków, połączonych małymi pomostami (1938–1940 r.) Unteruhldingen — rekonstrukcja pięciu budynków z epoki brązu (975–850 BC) stojących na wspólnej platformie (1999–2002 r.) Buchau — idealistyczna rekonstrukcja osady z epoki brązu (ok. 1050–850 BC) — 5 budowli, piec garncarski i piec do wytopu brązu, wzniesione na wspólnej nawodnej platformie (1923–1931 r.).

Uhldingen-Mühlhofen 2, Niemcy (3.06.1986) Unteruhldingen, Niemcy (6.12.1945)

Osady obronne

Prahistoryczna osada obronna na wzgórzu Borscht w Schellenberg (gm. loco), jednym z kilku w tej miejscowości (inne to Schneller, Malanser, Lutzengütle), na których stwierdzono istnienie osadnictwa różnych grup ludzkich już od okresu neolitu. Archeologiczne badania wykopaliskowe przeprowadzono w czasie dwóch kampanii w latach 1935–1936 i 1947–1951. To obronne z natury wyniesienie było zasiedlone już przez ludność kultury Rössen, a następnie Pfyn i Horgen. Później istniały tutaj także osady z wczesnej epoki brązu i celtycka. Lichtenstein, Mi 320 (26.11.1953)

Falkenstein-Schanzboden między Poysdorf i Falkenstein (Bezirk Mistelbach, Dolna Austria), to osada obronna ludności kultury lendzielskiej (nazwa pochodzi od miejscowości Lengyel na Węgrzech), ok. 4500 BC otoczona kolistymi umocnieniami złożonymi z potrójnego systemu wałów i fos o średnicy 400 m. Osada istniała ok. 100–200 lat, po czym została opuszczona (datownik upamiętnia wystawę „6000 lat Schanzboden i 400 lat praw targowych Poysdorf” Najsłynniejszym znaleziskiem pochodzącym z Schanzboden jest zdobiona malowaniem ceramiczna figurka kobieca (wys. ok. 13 cm), tzw. Wenus z Schanzboden zu Falkenstein. Zbiory: Weinstadtmuseum, Poysdorf.

Poysdorf, Austria (7.01.1983)

Austria, całostka Ck (5.05.2005)

Na znaku opłaty tej kartki pocztowej przedstawiono schematyczny plan jednego z ok. 40 zarejestrowanych na terenie Dolnej Austrii monumentalnych obiektów obronnych oraz rekonstrukcję wyglądu bramy prowadzącej do jego wnętrza. Tego typu umocnienia wznoszone były przez ludność kultury lendzielskiej w różnych częściach Europy Środkowej, m.in. także na ziemiach polskich, w okresie ok. 4900–4500 BC. Składały się one najczęściej z kilku (1–4) koncentrycznych ciągów fos i wałów ziemnych z palisadami o w przybliżeniu kolistym kształcie (stąd ich nazwy: czeska — rondel i niemiecka — Kreisgraben). Ich dokładne przeznaczenie nie jest znane. Wewnątrz z reguły brak śladów zabudowy mieszkalnej, stąd przypisuje się im najczęściej funkcję kultową albo refugialną (tj. schronieniową, na wypadek zagrożenia zewnętrznego). Całostkę tę wprowadzono do obiegu z okazji otwarcia w Klein Wetzdorf zorganizowanej przez władze krajowe Dolnej Austrii wystawy „Geheimnisvolle Kreisgräben” poświęconej tym interesującym obiektom neolitycznym oraz skansenu archeologicznego w Heldenberg, gdzie wzniesiono rekonstrukcję takiego założenia obronnego, a także czterech neolitycznych domów słupowych.

Jedna z najważniejszych osad eneolitycznych w rejonie Nadczarnomorza znajduje się w Cucuteni (okr. Iaşi, Mołdawia rumuńska), na stanowisku Cetăţuia. Odkryta została w 1884 r. przez folklorystę Theodora Burada i była badana wykopaliskowo przy współpracy z Nicolae Beldiceanu, Grigore Buţureanu i George Diamandi. Była to wyżynna osada o rozmiarach ok. 100×160 m, otoczona podwójnym rowem obronnym. Od nazwy miejscowości ludność zamieszkującą tę osadę nazwano kulturą Cucuteni. Liczne stanowiska tej kultury znane są z terenu wschodniej Rumunii i Mołdawii, a w południowo-zachodniej Ukrainie występowała pokrewna kultura trypolska (od miejscowości Трипілля pod Kijowem). Już w 1889 roku, na kongresie archeologicznym w Paryżu (10. Congrès international d'anthropologie et d'archéologie préhistorique), wyniki badań w Cucuteni zostały docenione przez największe ówczesne autorytety naukowe Europy (m.in. H. Schliemann, J. Evans, O. Montelius, G. de Mortillet).

Cucuteni, Rumunia (15.06.1980)

Osady megalityczne

Hiszpania, Mi 4145 (6.07.2006)	Almería, Hiszpania (5.07.2006)	Madryt, Hiszpania (6.07.2006)
Umocniona brama w Los Millares (prow. Almería, reg. Andaluzja, 17 km od Almería), eneolitycznej osadzie obronnej z III tys. BC (daty 14C dla fortów wynoszą od 2903±136 BC do 2355±78 BC: BM-2537, a tolos nr 19 datowany jest na 3088±180 BC: KN-72) znanej z umocnień złożonych z fos i potężnych murów wzmocnionych bastionami i wieżami (4 linie umocnień i 13 późniejszych fortów), eponimicznej dla kultury o tej samej nazwie. Los Milares, kultura eneolityczna występująca w III tys. BC (ok. 3000–2150 BC) na Półwyspie Iberyjskim, jeden z głównych ośrodków rozwoju metalurgii miedzi (trójkątne sztylety, płaskie siekiery i ozdoby, spotyka się tu również wyroby ze złota i srebra) w zachodniej Europie, które dzięki kontaktom handlowym docierały do rozległych terenów zachodniej i południowej Europy. W osadach występowały domy koliste, prostokątne lub wieloboczne na fundamencie kamiennym. Wznoszono kamienne groby pod kurhanowym nasypem, składające się z okrągłej komory krytej pozorną kopułą, do której prowadził krótki korytarz wejściowy. Wśród ceramiki oprócz naczyń jajowatych występują też puchary dzwonowate, a także naczynia z rytymi motywami przedstawiającymi oczy, które rozprzestrzeniły się aż po zachodnią Francję i występowały nawet na terenie Bretanii. Liczne spotykane są schematyczne figurki antropomorficzne, wykonywane z kości lub kamienia, także zdobione motywem oczy.

Wielka Brytania - Szkocja 99 (8.11.2007) Skara Brae, Wielka Brytania (18.07.1995)

Skara Brae to najlepiej zachowane osiedle neolityczne, znajdujące się na zachodnim wybrzeżu głównej wyspy Orkadów, Mainland. Ze względu na wyjątkowe znaczenie historyczne tego miejsca Skara Brae zostało wpisane w roku 1999 na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Do roku 1850 osiedle to znajdowało się pod wydmami zatoki Skaill. Następnie zostało częściowo odkryte przez silne wiatry i sztormy. Prace archeologiczne prowadzone przez Vere'a Gordona Childe'a w latach 1928–1930 doprowadziły do całkowitego odsłonięcia osady. Składała się ona z 8 kamiennych jednoizbowych domów (kwadratowych lub podłużnych z zaokrąglonymi narożnikami) połączonych brukowanymi kamieniami uliczkami. Osada posiadała nawet prymitywny system kanalizacji. Każde z domostw miało ok. 40 m2 powierzchni. Duża izba wyposażona była w znajdujące się pośrodku kamienne palenisko oraz kamienne sprzęty, takie jak łóżka, stoły i skrzynie. Osiedle było zamieszkałe w latach ok. 3100–2500 p.n.e. Później, zapewne na skutek zmian klimatu, zostało ono porzucone przez mieszkańców. Opuszczone domy przykryte zostały warstwami śmieci, co wiązało się prawdopodobnie z jakimś obrzędem religijnym.

Ilustrowany aerogram prezentujący trzy pradziejowe stanowiska archeologiczne z terenu Szkocji: 1) Callanish, 2) Jarlshof i 3) Skara Brae: Krąg 12 menhirów (3000–2000 p.n.e.) w Callanish na wyspie Lewis i grociki. Callanish, stanowisko na zachodnim wybrzeżu wyspy Lewis (Hebrydy). Do kręgu złożonego z 12 pionowo ustawionych kamieni (menhirów) o wysokości prawie 5 m prowadzi aleja o długości 82 m. Fotografia lotnicza przedstawiająca widok osady w Jarlshof, pochodzącej z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, ale trwającej aż po czasy Wikingów, oraz ryt z przedstawieniem statku. Osada megalityczna Skara Brae (3000–2500 p.n.e.) na Orkadach — na kolejnych zdjęciach pokazano: a) wnętrze domu, b) widok całej zrekonstruowanej osady, c) wejście do domu, a także d) żarno nieckowate z leżącym na nim rozcieraczem. Wielka Brytania, Mi LF 146 (18.07.1995)

Jaskinie

Francja, Mi U 209 (z dodrukiem – tzw. PAP)

Jaskinia Foissac, leżąca 1,5 km na południe od miejscowości o tej samej nazwie (dep. Aveyron, reg. Midi-Pyrénées), została odkryta w 1959, a turystycznie udostępniona w 1973 roku. Ma długość ok. 8 km. Płynie w niej strumień, więc w pradziejach korzystano z jej wnętrza wielokrotnie. W różnych okresach służyła jako schronienie, źródło gliny, a nawet jako cmentarzysko neolitycznej kultury Chassey (2700–2300 BC). W trakcie prac archeologicznych odnaleziono tu wiele prawie całych i liczne fragmenty naczyń glinianych, narzędzia krzemienne, m.in. grociki strzał, szczątki pokonsumpcyjne wielu zwierząt, w tym także ryb, a nawet odcisk w glinie stopy dziecka z neolitu. Jednak dopiero 13 grudnia 2006 Alain i Sebastien Du Fayet de la Tour (ojciec i syn) przypadkowo odkryli tu malowidła z okresu paleolitu. Są one mocno zniszczone przez wapienne nacieki, ale mimo to udało się wyróżnić podobizny bizonów malowane czarną farbą.

Na datowniku i znaczku ten sam motyw — widok rzeki Lesse wypływającej z jaskini Han sur Lesse. Jaskinia Grottes de Han sur Lesse / Grotten van Han została odkryta w 1804 roku, a w 1856 otwarto ją dla zwiedzających. Całkowita długość korytarzy wynosi ok. 10 km, z których tylko 3 km udostępniono turystom. Największym pomieszczeniem jest ostatnia sala (Salle du Dome), przez którą przepływa rzeka Lesse. Jej długość wynosi 154 m, szerokość 140 m, a wysokość aż 129 m! Najstarsze ślady osadnictwa ludzkiego w Grottes de Han pochodzą z neolitu (kultura ceramiki wstęgowej rytej i kultura michelsberska). Wykorzystywano wtedy jedynie część najbliższą wejścia. Podwodne badania archeologiczne, prowadzone od 1963 roku, doprowadziły do okrycia w korycie rzeki narzędzi krzemiennych, ozdób z kości i zębów zwierzęcych oraz ceramiki. Han sur Lesse, Belgia (8.06.1996) Belgia, Mi 2692 (8.06.1996)
Belgia, Mi P 166 (1931), P 168 (1932–1933), P 169 (1934), P 172 (1937–1939), P 347 III — Publibel nr 2385 i 2420 (01.1970), P 375 I — Publibel nr 2603 (1974)

Jaskinia znana jako Grottes de Rochefort / Grotten van Rochefort jest mniej sławna od leżącej w odległości kilku kilometrów Han sur Lesse. Została odkryta w 1865 roku. W jej wnętrzu najbardziej imponującymi formacjami są Val d'Enfer (Dolina Piekła) i wysoka na prawie 90 m Salle du Sabbat. W badaniach jaskini uczestniczył też zespół kierowany przez Norberta Castereta. Jaskinia była wielokrotnie zamieszkiwana w epoce kamienia, a także i później. Aktywność ludzka skupiała się w „salle des Troglodytes”, do której prowadzi galeria długości 25 i szerokości 2–3 m. W tej „Sali troglodytów”, komorze o rozmiarach 25×8 m, panuje stała temperatura 13 °C. Już w 1873 roku przeprowadzono tu pierwsze wykopaliska, jednak metodyczne prace archeologiczne rozpoczęto dopiero w 2001 roku pod kierunkiem Stéphana Hinguant. Ciekawych odkryć dokonano w 2006 r., kiedy to znaleziono kości niedźwiedzi i wilków, mały basen dla dzieci oraz płytkę z piaskowca z wyrytym wizerunkiem górskiego kozła. Najstarsze osadnictwo w jaskini Rochefort związane jest z ludnością kultury solutrejskiej, a najmłodsze z XIV/XVI w., kiedy to jaskinię wykorzystywano jako piwnicę. Występują też poziomy osadnicze z okresów końca mezolitu i neolitu.

Belgia, Mi P 222 A, Publibel nr 685 i P 222 B, Publibel nr 808 (1946)

Grecja, Mi 1406 (15.03.1980)

Jaskinie Diros (Διρός) to system trzech jaskiń: Vlihada (Βλυχάδα), Alepotripa (Αλεπότρυπα) i Katafugio (Καταφύγιο), utworzonych przez podziemne rzeki, położonych na półwyspie Mani, nad Zatoką Messyńską, ok. 4 km od wsi Diros (Διρός), na południe od Areopoli (nomos Lakonia, reg. Peloponez). W 1949 roku, Ioannis i Anna Petrochilos zbadali 5.000 m² znanej od końca XIX w. jaskini Vlihada, liczącej w sumie 33.400 m² powierzchni, i odkryli przy tym kości zwierząt sprzed 2 mln. lat, m.in. bizona i hipopotama. Obecnie jaskinię można zwiedzać łódką i częściowo pieszo. W 1958 roku Ioannis i Anna Petrochilos podjęli prace w przypadkowo odkrytej jaskini Alepotripa, położonej 200 m na wschód od poprzedniej. Choć powierzchnia jaskini wynosi 6500 m², to aż 5900 m² przypada na podziemną rzekę. Średnia temperatura w jej wnętrzu wynosi 19 °C, a wody 18 °C. Badania archeologiczne w jaskini rozpoczęły się w 1970 r. Kierował nimi Giorgos Papathanasopoulos. Ujawniły one ślady pobytu ludzi z późnego i schyłkowego neolitu (ok. 4800–3200 BC): fragmenty naczyń zdobionych malowaniem lub ornamentem reliefowym, narzędzia i broń z obsydianu, kamienia i kości, rysunki naskalne oraz groby szkieletowe, w których zmarłych układano na boku, w pozycji skurczonej (część znalezisk jest eksponowana w małym muzeum przy wejściu do jaskini). Jedną z przyczyn przyciągających ludzi do tej jaskini była znajdująca się w niej obfitość wody pitnej. Naukowcy sądzą, że pod koniec neolitu trzęsienie ziemi spowodowało zalanie wnętrza jaskini przez morze oraz zasypanie jedynego wejścia do niej. Mieszkający w jaskini ludzie zginęli wskutek utopienia się, bądź głodu, a pobliskie osady zostały opuszczone z powodu braku dostępu do słodkiej wody. Jaskinia Katafugio położona jest 500 m na lewo od drogi prowadzącej do dwóch poprzednio wymienionych jaskiń. Jej powierzchni wynosi 2.700 m², a długość korytarzy 700 m. Jaskinie Dyros, nadal nie w pełni zbadane, są jednymi z największych i najbardziej spektakularnych w Europie. Znajdują się tu niesamowite formacje stalaktytów i stalagmitów, podziemny strumień i jeziora, wąskie przejścia i ogromne komory.

Škocjanske jame (wł. Grotte di San Canziano, niem. Höhlen von St Kanzian, pl. Jaskinie Szkocjańskie) to system wapiennych jaskiń w płd.-zach. Słowenii. Rozciągają się one na terenie miejscowości Škocjan pri Divaci, Matavun i Betanja (gminy Divača i Sežana). W ich skład wchodzi ok. 6 km podziemnych korytarzy, schodzących na głębokość do 200 m, a wiele komór cechuje bardzo znaczna wysokość. Przez jaskinię przepływa duża podziemna rzeka o nazwie Reka. Wypływa ona spod szczytu góry Snežnik i wpływa do jaskini wąwozem, niedaleko wioski Škocjan. Następnie przepływa przez całą długość ciągu głównego, tworząc pod drodze liczne wodospady, i wpada do Jeziora Martwego (Mrtvo Jezero), gdzie zaczyna się nieznana część jej podziemnego biegu, mająca blisko 40 km długości — Reka ponownie wypływa na powierzchnię dopiero koło miejscowości Timavo (prow. Triest, Włochy) i tam uchodzi do Adriatyku. W 1996 r. Jaskinie Szkocjańskie zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jaskinie te były penetrowane przez ludzi już ok. 10 tys. lat temu. Z okresu eneolitu pochodzą znaleziska z jaskiń Tominčeva i Roška špilja. W tej pierwszej znaleziono m.in. wykonaną z miedzi broń: topór i sztylet z rękojeścią. Później jaskinia ta była wykorzystywana jako cmentarzysko, a w późnym antyku i początkach chrześcijaństwa (IV–V w.) jako miejsce kultu. Jaskinia Mušja Jama (lub Velika Jama na Prevali), położona na południe od wsi Škocjan, to 50 m głębokości otchłań, w którą przez niewielki otwór w stropie wrzucano ofiary w postaci metalowej broni (grotów, toporów, mieczy i hełmów) oraz naczyń z brązu. Odkryto tu ponad 1000 różnych przedmiotów datowanych od XII do VIII w. p.n.e.

Słowenia, Mi 166 (6.09.1996)

Węgry, Mi 2025 A (15.05.1964)	Węgry, Mi 4043 A (14.08.1989)	Słowacja Mi 280 (12.06.1997)	Węgry, Mi 4738 (24.06.2002)
W leżących na pograniczu Słowacji i Węgier jaskiniach Domica (wejście do niej znajduje się 2,5 km na płd.-wsch. od wsi Dlhá Ves, okr. Rožňava, Košický kraj) i Baradla w Parku Narodowym Aggtelek (wejście między wsiami Aggtelek i Jósvafő, pow. Kazincbarcika, kom. Borsod-Abaúj-Zemplén), tworzących razem jeden wielki podziemny kompleks o długości ok. 24 km (z czego 18,8 km na terenie Węgier), znajdują się liczne ślady osadnictwa ludzkiego z okresu neolitu, a nawet paleolitu. Odkryta w 1926 roku jaskinia Domica była zamieszkiwana przez społeczności kultury bukowogórskiej (ok. 5000–4700 BC). Znaleziono tu ponad 200 naczyń i ich fragmentów, a także tarasowato rozmieszczone wykopy na brzegu podziemnej rzeki Styks, z zachowanymi w delikatnej jaskiniowej glinie śladami uderzeń kamiennych siekier, gdzie pozyskiwano surowiec do produkcji ceramiki. Ponadto odkryto różne wyroby z kości: np. najstarszy w Europie grzebień, szydła, groty, pierścień, pierścionek i haczyk wędki, a ponadto naszyjniki z muszli i zębów zwierzęcych, narzędzia kamienne, m.in. siekiery, młoty, kliny, noże i skrobacze, odciśnięty w glinie ślad po najstarszej na Słowacji tkaninie, przęśliki i ciężarki tkackie. Głębsze części jaskini były prawdopodobnie miejscem kultu, gdyż tutaj zachowały się na ścianach malowidła wykonane węglem drzewnym. Jaskinia Domica była też krótko zamieszkała przez ludność kultury wschodniosłowackiej ceramiki linearnej, zwanej też kulturą Alföld (5700–5000 BC). Odkryto tutaj również krzemienny grot liściowaty paleolitycznej kultury szeleckiej (ok. 35 tys. lat temu).

Nădrag, Rumunia (2.08.1987) Naczynie gliniane z jaskini „Peştera cu Aven”, nazywanej też „Peştera cu Trei Intrări” (Jaskinia o trzech wejściach). Jaskinia znajduje się w zachodniej części gór Poiana Ruscă, na południe od wsi Nădrag (okr. Timiş, Banat), po lewej stronie doliny potoku Corneţ, będącego dopływem rzeczki Nădrag. Była ona zamieszkała w okresie późnego neolitu — znalezione tutaj materiały archeologiczne należą do kultury Coţofeni. Na znaku opłaty całostki także narzędzia pracy archeologów: pędzelek oraz szpachelka. Rumunia, Mi U 1301 (1987)

Rumunia, Mi 3536 (25.08.1978) Jaskinia Polovragi (okr. Gorj, Wołoszczyzna), w której odkryto wiele kości niedźwiedzi jaskiniowych sprzed ok. 20 tys. lat, a także ceramikę neolityczną. Jaskinia ma długość ok. 10,3 km, ale do zwiedzania udostępniono, po zelektryfikowaniu jaskini w 1984 r., zaledwie niecałe 900 m. Jaskinia znajduje się w bardzo wąskim wąwozie Olteţului (wznoszące się na 200–300 m w górę skały oddalone są od siebie u dołu niekiedy tylko na 3–5 m, a w górze na 10–20 m), wcinającym się między stoki gór Căpăţâna i Parâng. Wejście do niej znajduje się po prawej stronie wąwozu, 200 m od jego początku i tylko 20 m od drogi prowadzącej przez wąwóz. Ogromny portal jaskini wykorzystywany jest jako parking samochodowy, a gdyby nie zamykająca wejście krata, do jaskini można by było wjechać samochodem! W jaskini znajdują się też rysunki wykonane w XVII w. przez mnicha Pahomie z pobliskiego klasztoru, który przez pewien czas nawet tutaj mieszkał! Polovragi, Rumunia (24.10.1981)

Norwegia, Mi DPB 12 (8.08.1988)

Na ilustracji kartki pocztowej jaskinia Svarthola (Czarna Jaskinia) koło Viste (gm. Randaberg, okr. Rogaland), mierząca 9 m głębokości, 5 m szerokości i 3 m wysokości. Obecnie znajduje się ona dość daleko od brzegu morskiego, na wysokości 16 m n.p.m., jednak w epoce kamienia morze dochodziło prawie do wylotu jaskini. Zdjęcie (fot. AmS) pochodzi z badań wykopaliskowych przeprowadzonych w 1939 roku. Zbiory: Arkeologisk museum, Stavanger. Jaskinia ta była zamieszkiwana (z przerwami) od ok. 6000 BC do ok. 500 n.e. Najintensywniej użytkowano ją w starszej epoce kamienia (ok. 6000–4000 p.n.e.), kiedy to zamieszkiwała tu ok. 25-osobowa grupa ludzi. Liczne są także ślady pobytu ludzi z okresu neolitu. W trakcie badań wykopaliskowych w grubej warstwie kulturowej znaleziono m.in. kości zwierzęce pochodzące z ok. 50 gatunków ssaków i ptaków, poroże jelenia, narzędzia krzemienne, a także szkielet 15-letniego chłopca.