Neandertalczyk

Komory, Mi 561 w bl. 225 A i B
(30.05.1979)

Na lewym marginesie bloku dwóch praludzi, zapewne neandertalczyków, z kamiennymi narzędziami w rękach

Człowiek neandertalski — Homo (sapiens) neanderthalensis — to typ człowieka, który występował ok. 130–30 tys. lat temu (najmłodszy znaleziony szkielet liczy 28 tys. lat). Tej nazwy używa się tylko w odniesieniu do hominidów z Europy i Bliskiego Wschodu o charakterystycznej wielkiej twarzy, wysuniętej do przodu w środkowej części. Zasięg neandertalczyka obejmuje całą Europę i zachodnią Azję (Turkmenistan), na południu po Iran i Palestynę.

Klasyczni neandertalczycy ostatniego zlodowacenia (Würm) zamieszkiwali głównie tereny o suchym i zimnym klimacie. Przystosowaniem ich do takich warunków były charakterystyczne proporcje ciała ograniczające utratę ciepła. Byli to osobnicy mocno zbudowani, krępej postury, o szerokim tułowiu, o potężnych mięśniach klatki piersiowej, obręczy barkowej i karku. Ręce i nogi w stosunku do tułowia były nieco krótsze niż u współczesnych ludzi, neandertalczycy byli też nieco niżsi — wzrost mężczyzn wynosił ok. 165 cm. Ważyli przy tym ponad 80 kg, z czego duża część przypadała na muskulaturę.

Cechowała ich specyficzna szeroka i niska czaszka, przesunięte do tyłu niskie czoło i duże oczodoły z wystającymi wałami nadoczodołowymi. Posiadali mocno wysuniętą do przodu twarz (prognatyzm) o cofniętych kościach policzkowych oraz mocną żuchwę pozbawioną wyniosłości bródkowej. Puszka mózgowa neandertalczyków miała przeciętnie nieco większą objętość (1300–1700 cm3), niż u człowieka współczesnego.

Człowiek neandertalski uprawiał myślistwo (choć nie znał łuku i nie umiał miotać oszczepem) i zbieractwo oraz potrafił rozniecać ogień. Używał narzędzi wykonanych z kamienia, drewna i kości, a także praktykował ceremonialny pochówek zmarłych. Szkielety zwierząt znajdowane wraz ze szczątkami ludzkimi mogą być śladami obrzędów rytualnych, interpretowanych jako prymitywne formy religijne. Neandertalczycy posługiwali się już zapewne mową (kość gnykowa, do której przyczepione są mięśnie języka, żuchwy i krtani, znaleziona w Kebra w Izraelu, niczym nie różni się od naszej). Pod względem archeologicznym uważa się ich za twórców przemysłów lewaluasko-mustierskich oraz m.in. kultury szatelperońskiej (nazwa pochodzi od jaskini Fées koło miejscowości Châtelperron we Francji).

Kambodża, Mi 2261 (25.10.2001) Wyobrażenie neandertalczyka według rekonstrukcji autorstwa Wolfganga Schnaubelta i Niny Kieser dla Hessisches Landesmuseum, Darmstad	Uzbekistan, Mi 447 (10.05.2002)	Kuba, Mi 5112 (15.08.2008)
Szczątki neandertalczyka odkryto po raz pierwszy w roku 1829 w Engis w Belgi (były to kości ok. 3-letniego dziecka), następne w 1848 roku w jaskini Forbe's Quarry (Gibraltar), a w 1856 roku w Neandertal, w pobliżu Düsseldorfu (Niemcy). Licznych szczątków neandertalczyka dostarczyły także stanowiska francuskie (najsłynniejsze to: La Chapelle-aux-Saints, dép. Corrèze, La Ferrassie i Le Mustier, dép. Dordogne oraz La Quina, dép. Charente). Początkowo neandertalczyków uznano za istoty głupie i okrutne, obdarzone niespotykaną i brutalną siłą (por. wizerunek na znaczku Kuby z 1967 r.), a cały gatunek za będący ślepą uliczką ewolucji. Ten pogląd ugruntowała publikacja szkieletu z La Chapelle-aux-Saints autorstwa Marcellina Boule'a. Wielki prestiż Boule'a oraz silne po I wojnie światowej antyniemieckie nastroje (pogląd, że neandertalczycy mogli być bezpośrednimi przodkami Homo sapiens głosili wówczas naukowcy niemieccy lub piszący po niemiecku, jak np. Dragutin Gorjanović-Kramberger), nie sprzyjały bardziej obiektywnej dyskusji.

Niemcy (RFN), Mi 2553 (10.08.2006)	Berlin, Niemcy (10.08.2006)	Bonn, Niemcy (10.08.2006)
Znaczek wydany z okazji 150. rocznicy odkrycia dokonanego w Neanderthal (obecnie Neandertal) i dwa datowniki FDC

W sierpniu 1856 roku robotnicy eksploatujący wapień w „Kleine Feldhofer Grotte” w dolinie rzeki Düssel (na wschód od Düsseldorfu), nazwanej w 1850 roku Neanderthal (według dzisiejszej pisowni Neandertal = „Dolina Neandra”) na cześć XVII-wiecznego niemieckiego kaznodziei, poety i kompozytora Joachima Neandra, zaczęli rozkopywać rumowisko składające się z przemieszanych wybuchem warstw mułu, skały i kamieni. Niespodziewanie odkopali sklepienie czaszki (na znaczku obok), następnie kości udowe, fragment miednicy, kilka żeber oraz kości ramieniowe i łopatki. Robotnicy uznali, że natrafili na szczątki niedźwiedzia jaskiniowego, ale wspomnieli o swym odkryciu miejscowemu nauczycielowi, którym był Johann Karl Fuhlrott, a ten od razu zrozumiał znaczenie znaleziska, choć nie był w stanie ocenić jego prawdziwej wagi. Słynny niemiecki naukowiec Rudolf Virchow uznał znalezione kości za szczątki starca chorego na artretyzm. Jeszcze dalej poszedł niemiecki anatom August Mayer, który utrzymywał, że wygięte kości nóg w tym szkielecie wskazują na jeźdźca — miałby to być zatem Kozak, który w pogoni za cofającą się armią Napoleona został zraniony w łokieć (ta kość jest uszkodzona), po czym wczołgał się do jaskini i tam zmarł w cierpieniach, które wykrzywiły mu twarz i uformowały wielki wał nadoczodołowy. Dopiero irlandzki anatom William King w 1864 roku wysunął tezę, że była to pradawna istota ludzka i nazwał wyróżniony przez siebie gatunek Homo neanderthalensis. Opinia ta długo była zwalczana przez licznych naukowców nie wierzących w ewolucję. Ostatecznym jej potwierdzeniem stało się dopiero odkrycie w 1886 w belgijskiej miejscowości Spy dwóch innych szkieletów neandertalczyków, obok których znaleziono narzędzia i kości wymarłych zwierząt. Trzy datowniki stosowane z okazji 150. rocznicy odkrycia w Neandertal	Erkrath, Niemcy (10.08.2006)
	Mettmann, Niemcy (10.08.2006)
	Bonn, Niemcy (10.08.2006)

Frankatura mechaniczna z wizerunkiem Muzeum Neandertalczyka w Mettmann, upamiętniająca 150. rocznicę odkrycia w Neandertal. Mettmann 3, Niemcy (20.02.2007)

Fragment czaszki (dł. 18,5 cm, szer. 13,2 cm) Homo neanderthalensis (ok. 40 tys. lat temu), odkryty w 1856 roku w Feldhofer Grotte w dolinie Neandra. Zbiory: Rheinisches Landesmuseum, Bonn. Datownik informuje też o wystawie „Korzenie ludzkości”, zorganizowanej w Rheinisches Landesmuseum w Bonn, z okazji 150. rocznicy tego odkrycia. Briefzentrum 53 = Bonn, Niemcy (2.11.2006)

Elmshorn 1, Niemcy (5.04.2007)

Czaszka i sylwetka neandertalczyka na frankaturze mechanicznej z Elmshorn (Szlezwik-Holsztyn) z nakładką reklamową poświęconą 150. rocznicy słynnego odkrycia w Neandertal oraz 40 rocznicy powstania ArGe (Arbeitsgemeinschaft) Bergbau und Geowissenschaften e.V. (rodzaj klubu zainteresowań tematyką górnictwa, nauk o Ziemi, prahistorią i paleoantropologią w Związku Filatelistów Niemieckich).

Poniżej kilka przykładów wykorzystania neandertalczyka i nazwy doliny Neandra (Neandertal) do celów reklamowych:
1) czaszka neandertalczyka w logo firmy, Bonn 1, Niemcy (22.07.1980) Rysunek czaszki wzorowany na znalezisku z odkrytego w 1908 r. grobu w jaskini La Chapelle-aux-Saints (dep. Corrèze, reg. Limousin)
2) Neandertal w nazwie firmy, Deutsche Post, KWN Neandertal (29.05.2007)
3) położone w pobliżu doliny Neandra miasto Erkrath reklamuje się hasłem „... już dla neandertalczyka było Erkrath szczególnym miejscem do zamieszkania ...”, Deutsche Post, Erkrath (29.05.2007)
4) miejscowość Gruiten to „punkt wypadowy do doliny Neandra”, Gruiten, Niemcy (2.11.1972)
5) a Mettmann to „miasto powiatowe Mettmann ze sławną doliną Neandra” Mettmann 1, Niemcy (11.08.1978)
6) jw. Mettmann 1, Niemcy (9.06.1981)
7) a w Mettmann jest nawet radio Neandertal! Mettmann 1, Niemcy (24.06.1992)

Brive-la-Gaillarde Gare, Francja (23.04.1977)

Brive-la-Chapelle-aux-Saints, Francja (28.08.1990)

Czaszka Homo neanderthalensis, klasycznego neandertalczyka (50-letniego mężczyzny) z grobu odkrytego 3 sierpnia 1908 roku przez Amédée i Jean Bouyssonie oraz Josefa Bonnevala w jaskini La Chapelle-aux-Saints (dep. Corrèze, reg. Limousin). Jamę z dobrze zachowanym szkieletem (najbardziej kompletny szkielet człowieka typu neandertalskiego), opisanym przez wybitnego francuskiego paleontologa Marcellina Boule'a, otaczały narzędzia mustierskie i resztki fauny zimnolubnej. Zbiory: Musée de l'homme de Néandertal, La Chapelle-aux-Saints.

Rekonstrukcja wyglądu neandertalczyka (ale czaszka przedstawiona na znaczku należy do anatomicznie nowoczesnego człowieka!). Kuba, Mi 4068 (30.10.1997)

Czaszka (C) wczesnego neandertalczyka z „Jaskini Ludożerców” — stanowiska jaskiniowego na Hušnjakowym brijegu (Hušnjakowym wzgórzu) w miejscowości Krapina (županija Krapina-Zagorje, Chorwacja). Stanowisko to datowane jest na interglacjał Riss-Würm I (ok. 130 tys. lat temu). Jugosławia, Mi 2095 (4.02.1985)

Chorwacja, Mi 517–518 (23.08.1999)

Czaszka (C) i rekonstrukcja wyglądu neandertalczyka z „Jaskini Ludożerców” w Krapinie. Podczas badań w latach 1899–1905 Dragutin Gorjanović-Kramberger znalazł w warstwie 4. tej jaskini 876 szczątków należących do około 100 osobników, które opisał pod nazwą Homo krapinensis. Silne połupanie i nadpalenie tych kości może sugerować uprawianie praktyk kanibalistycznych. Przemysł krzemienny tej warstwy reprezentuje lokalną odmianę kultury mustierskiej typu La Quina (paleolit środkowy). Zbiory: Muzeum Krapińskiego Praczłowieka, Krapina.

Fragmenty czaszki (C) i żuchwy (J) neandertalczyka z „Jaskini Ludożerców” w Krapinie, znalezione przez Dragutina Gorjanovića-Krambergera. Zagrzeb, Jugosławia (4.02.1985) Krapina, Chorwacja (18.05.1998

Żuchwa (J) Homo neanderthalensis z czwartej (licząc od dołu) warstwy „Jaskini Ludożerców” w Krapinie. Krapina, Chorwacja (23.08.1999)

Rekonstrukcja wyglądu neandertalczyków (Homo neanderthalensis krapinensis) z „Jaskini Ludożerców” w Krapinie. Zagrzeb, Jugosławia (24.07.1988) Krapina, Chorwacja (18.05.1998)

Czaszka i rekonstrukcja klasycznego neandertalczyka (50-letniego mężczyzny) z grobu odkrytego w 1908 roku przez L. Bardona oraz J. i A. Bouyssonie w jaskini La Chapelle-aux-Saints (dép. Corrèze, Limousin, Francja). Jamę z dobrze zachowanym szkieletem (najbardziej kompletny szkielet człowieka typu neandertalskiego), opisanym przez wybitnego francuskiego paleontologa Marcellina Boule'a, otaczały narzędzia mustierskie i resztki fauny zimnolubnej. Zbiory: Muzeum Prehistoryczne Uniwersytetu w Liège (Belgia). Neandertalczycy w porównaniu do anatomicznie nowoczesnego Homo sapiens byli masywni i przysadziści, silnie umięśnieni i mieli beczkowatą klatkę piersiową. Mężczyźni mierzyli średnio prawie 168 cm i ważyli ok. 65 kg, natomiast kobiety osiągały wzrost 160 cm i ciężar 50 kg. Populacje o najsilniejszej i najbardziej krępej posturze żyły w płn.-zach. Europie, a więc w regionie najzimniejszym, ale w Europie Wschodniej i zachodniej Azji neandertalczycy mieli nieco lżejszą budowę. Rekonstrukcja wyglądu neandertalczyka według obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981)

Kuba, Mi 1284 (31.03.1967)

Gibraltar, Mi 916 i 916 z zeszyciku znaczkowego (9.05.2000) W 1848 roku robotnicy pracujący w kamieniołomie, znajdującym się na terenie słynnych fortyfikacji Gibraltaru, natknęli się w jaskini Forbe's Quarry na czaszkę jakiegoś człowieka (scenę tę prezentuje pokazana wyżej kartka z zeszyciku znaczkowego) i oddali ją kapitanowi Flintowi. Jak się potem okazało, było to jedno z pierwszych znalezisk szczątków Homo neanderthalensis, jednak zostało zapomniane. Publicznie zaprezentowano je dopiero w 1864 roku i zaproponowano dla niego nazwę Homo calpicus (od greckiej i łacińskiej nazwy Gibraltaru — Kálpe, Calpe), ale sławniejszym stało się późniejsze (z 1856 r.) odkrycie w dolinie Neandra. Znalezisko z Gibraltaru jest uważane za czaszkę kobiety i datowane na ok. 47 tys. lat temu. Podczas badań archeologicznych, przeprowadzonych w latach 1925–1927 przez D. Garroda w schroniskach Devil's Tower (Diabelskiej Wieży), znaleziono w bogatych poziomach późnomustierskich, pochodzących z okresu wczesnego Würmu, kolejne szczątki neandertalczyków — szkielet 4-letniego dziecka. Gibraltar, Mi 299–301 (22.05.1973)

Na odwrocie tego znaczka, wydanego z okazji 75. rocznicy powstania Muzeum Gibraltaru, umieszczono tekst objaśniający! Gibraltar, Mi 1131 (17.06.2005)

Znaczek Gibraltaru z wykonaną na prywatne zamówienie personalizowaną przywieszką z wizerunkiem słynnej czaszki z Gibraltaru (Gibraltar 1). Gibraltar, Mi 1233 (26.09.2007)

Czaszka Amud 1 neandertalczyka z jaskini Amud, na płn.-zach. od Jeziora Galilejskiego w Izraelu, datowana metodą ESR na ok. 47–45 tys. lat. Została odkryta 28 czerwca 1961 roku przez Hisashi Suzuki z Uniwersytetu w Tokio. Jest to czaszka o pojemności 1740 cm3, należąca do dorosłego (ok. 25 lat) mężczyzny. Przy wzroście 180 cm jest on najwyższym znanym neandertalczykiem. Jego leżący na lewym boku szkielet spoczywał w górnej części warstwy środkowopaleolitycznej. Palau, Mi 1643 (15.03.2000)

W centrum bloku rekonstrukcja wyglądu neandertalczyka według obrazu znanego czeskiego artysty Zdeňka Buriana (1905–1981), autora setek rysunków i obrazów przedstawiających życie naszych pradziejowych przodków. Jemen Północny, Mi 1397 w bl. 165 (15.06.1971)

Grupa trzech neandertalczyków — fragment obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981). Aden, Qu'aiti State in Hadhramaut (obecnie część Jemenu), Mi 189 A i B (1968)

Rekonstrukcja wyglądu neandertal­czyka według obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981), kobieta neandertalska i rodzina neandertalczyków. Gwinea Bissau, Mi 3150, 3151 i 3154 z bl. 524 (15.07.2005)

Czaszka ok. 30-letniej kobiety Homo neanderthalensis o pojemności 1245 cm3 znaleziona 13 maja 1929 roku przez Mario Grazioli (opublikowana w 1944 r. przez prof. Sergio Sergi) w żwirowni Saccopastore na przedmieściach Rzymu, datowana na interglacjał Riss-Würm (ok. 120 tys. lat temu). Drugą czaszkę odkryli w tym miejscu w 1935 roku H. Breuil i A. Blanc (opublikowana w 1948 r. przez S. Sergi). Jest to część twarzowa czaszki ok. 35-letniego mężczyzny.	Rzym, Włochy (15.04.1984)	Turyn, Włochy (16.03.1985)
Obie czaszki posiadają ewidentne cechy neandertalskie, ale różnią się od form klasycznych mieszanką cech archaicznych (preneandertalskich) i progresywnych (takich jak np. zaokrąglona potylica). Zbiory: Museo Nazionale Preistorico Etnografico „Luigi Pigorini”, Rzym.

Altamura, Włochy (2.12.2000)

Pokryta osadami kalcytu w kształcie paciorków czaszka neandertalczyka (na datowniku pokazana jest do góry nogami) z jaskini Lamalunga. W jaskini Lamalunga koło Altamura (prow. Bari, reg. Apulia), jednej z małych jaskiń krasowych odkrytych w 1980 roku, speleolodzy z Centro Altamurano per le Ricerche Speleologiche 7 października 1993 r. znaleźli kompletny szkielet neandertalczyka, określony początkowo jako człowiek z Altamura, a potem pieszczotliwie Ciccillo. Znalezisko datowane jest ostatnio na ok. 130 tys. lat temu. Prawdopodobnie są to szczątki człowieka, który wpadł do tej jaskini i zginął na miejscu lub ranny nie mógł się z niej wydostać. Pierwsze analizy szkieletu przeprowadził zespół prof. Vittorio Pesce Delfino z Uniwersytetu w Bari. Jaskini nie można zwiedzać, ale dzięki rozmieszczonym w niej kamerom i 30 km światłowodów można obejrzeć każdy jej zakątek, włącznie ze szkieletem neandertalczyka.