Malarstwo jaskiniowe — Francja

Paleolityczne malarstwo jaskiniowe na terenie Francji koncentruje się w południowo-zachodniej części kraju, obejmującej głównie dwa regiony: Akwitanię i Midi-Pyrénées, mniej licznie spotykane jest w jaskiniach południowo-wschodniej Francji, w regionach Prowansja-Alpy-Wybrzeże Lazurowe i Rodan-Alpy.

jaskinia Chauveta

	Rumunia, Mi 5580 (13.07.2001) Francja, U 209 (tzw. PAP) z wirnikiem z Vallon-Pont-d'Arc (8.10.1998)
Trzy malowidła/rysunki — wszystkie znajdują się na lewej ścianie Komory Końcowej (Salle du Fond), najgłębiej położonej części jaskini Chauveta koło Vallon-Pont-d'Arc (dep. Ardèche, reg. Rodan-Alpy): centralna partia tzw. „Panelu nosorożców” bizon — górna część malowideł z wielkiego skalnego filara, stojącego przy samym końcu lewej ściany Komory Końcowej; próbka węgla drzewnego pobrana z tego rysunku została datowana metodą AMS na 30.340±570 BP, tj. 33.576±545 BC. lwy — fragment malowideł z prawej części „Panelu lwów” Jaskinia ta została odkryta przypadkowo 18 grudnia 1994 roku przez trójkę speleologów — Jean-Marie Chauveta (to jego imię nosi dziś jaskinia) i jego dwóch przyjaciół: Éliette Brunela i Christiana Hillaire, którzy penetrowali wapienne urwiska ciągnące się wzdłuż wąwozu rzeki Ardèche, niedaleko wznoszącego się tutaj naturalnego skalnego mostu — Pont-d'Arc — spinającego oba brzegi tej rzeki. W jasjkini Chauveta znajduje się ponad 420 wizerunków lwów jaskiniowych, niedźwiedzi, lampartów, koni, jeleni, nosorożców i piżmowołów, mamutów, bizonów i sów. Jest tu też jedna wyjątkowa kompozycja, przedstawiająca tajemniczą istotę trzymającą w objęciach kobietę, symbolicznie pokazaną tylko przez nogi, biodra i trójkąt łonowy.
	Dwa wirniki z Vallon-Pont-d'Arc, Francja (14.06.1995 i 21.05.1997)
Początkowo daty radiowęglowe uzyskane bezpośrednio dla malowidła przedstawiającego trzy zwierzęta (dwa stojące przodem do siebie nosorożce i bizona) wywołały sensację z powodu ich niespodziewanie wczesnego wieku — między 32.410 BP a 30.340 BP. Wynik ten został pośrednio potwierdzony datowaniem nacieku jaskiniowego, który przykrył namalowane punkty na sąsiednim panelu: 26.120±400 BP (GifA-95127). Fragment węgla drzewnego z innej komory, także przykryty naciekiem, dał podobną datę: 26.980±410 BP (GifA-95129). Również węgle drzewne znalezione na spągu w różnych częściach jaskini dostarczyły bardzo wczesnych dat, np.: 29.000±400 BP (Ly-6878), 24.770±780 BP (Ly-118 / Oxa) i 22.800±400 BP (Ly-6879). Malowidła są datowane metodą AMS i 14C. Ogółem z węgla drzewnego pobranego z farby z malowideł i ze spągu jaskini uzyskano aż 30 dat. Grupują się one wokół 32–30 tys. lat BP (z tego czasu pochodzi 17 bezpośrednio datowanych malowideł) i 26 tys. lat BP (ale w tym okresie nie tworzono chyba już nowych dzieł, najwyżej układy złożone z licznych kropek). Więcej na ten temat można przeczytać w numerze 1 z 2002 roku „National Geographic” (s. 54–69) lub w Internecie, na specjalnej stronie poświęconej odkryciom w jaskini Chauveta.

Negatyw dłoni — fragment malowideł z „Panelu Rąk-Szablonów”, znajdującego się w Galerii Czerwonych Paneli w centralnej części jaskini Chauveta koło Vallon-Pont-d'Arc (dep. Ardèche, reg. Rodan-Alpy). Usson-en-Forez, Francja (13.03.1997)

jaskinia Rouffignac

Francja, Mi 4079 (29.05.2006)	Rouffignac-Saint-Cernin-de-Reilhac, Francja (27.05.2006)
Périgueux, Francja (25.03.1964)	Paris Louvre, Francja (22.12.1999) Rouffignac (dep. Dordogne, reg. Akwitania) jaskinia o trzech poziomach o łącznej długości ok. 10 km. Malowidła (ok. 250) występują na poziomie górnym o dł. 7 km. Jaskinia znana była od dawna, jednak malowidła odkryli dopiero latem 1956 roku R. Robert i L.-R. Nougier. Badaniami jaskini zajmowali się m.in. H. Breuil, L.-R. Nougier, A. Leroi-Gouhran. Brak jest dat absolutnych. Malowidła można zaliczyć do fazy magdaleńskiej IV wg klasyfikacji A. Leroi-Gouhran (ok. 13 tys. lat temu). Oba wirniki z Rouffignac Saint Cernin de Reilhac różnią się tylko umiejscowieniem nazwy miejscowości i numeru departamentu w datowniku
Rouffignac-Saint-Cernin-de-Reilhac, Francja (24.12.1981 i 18.07.1994)

Mamut, nosorożec, koziorożec i bizon — fragmenty malowideł z tzw. Grand Plafond w jaskini Rouffignac (dep. Dordogne, reg. Akwitania). Rouffignac, Francja (7.12.1966) Rouffignac-Saint-Cernin-de-Reilhac, Francja (21.10.1975)

jaskinia Les Combarelles

Les Eyzies, Francja (18.02.1993)

Renifer — fragment malowideł z jaskini Les Combarelles. Jaskinia Les Combarelles w Les Eyzies-de-Tayac (dep. Dordogne, reg. Akwitania) znajduje się 1,5 km na wschód od centrum tej miejscowości, na lewym brzegu rzeki Beune, tuż przy drodze D47 (Avenue des Grottes). Liczy ok. 235 m długości, od 1 do 2 m szerokości i od 0,5 do 2 m wysokości. Panuje w niej stała temperatura 11,5 °C. Jaskinię (Combarelles I) odkryli 8 września 1901 Denis Peyrony, Henri Breuil i Louis Capitan. Drugą część (Combarelles II, niedostępna dla zwiedzających) odkrył Emile Riviere w 1892 r. Podczas pierwszych badań Breuil naliczył 291 przedstawień figuralnych zgrupowanych w 105 miejscach. W 1902 Breuil i Capitan sporządzili rysunkową dokumentację malowideł i rytów z jaskini w skali 1:10, w formie papierowej taśmy o szerokości 12 cm i długości 12 m. W jaskini znajdowało się pierwotnie ok. 600–800 wizerunków wielkości od 0,25 do 1 m, w większości wykonanych w technice rycia, rzadziej obrysowanych czarnym konturem, zwierząt, ludzi i różnych znaków. Rozpoczynają się one ok. 125 m od wejścia. Do najczęściej przedstawianych zwierząt należą konie (ponad 100 wizerunków). Liczne są renifery, ukazywane bardzo realistycznie, np. w czasie picia wody. Inne uwiecznione zwierzęta to niedźwiedzie, mamuty, bizony. Wyjątkowe jest wyobrażenie lwicy, jakby zatrzymanej w ruchu, gotowej do pościgu za ofiarą. Występują też typowe dla kultury magdaleńskiej stylizowane przedstawienia kobiet (52), zawsze ukazanych z profilu, bez głów, z zaakcentowanymi wydatnymi pośladkami i piersiami. Według dat 14C jaskinia Combarelles była użytkowana w okresie ok. 15.300–11.000 BC. Odkrycia w jaskini Combarelles stały się jednym z istotnych argumentów na rzecz uznania sztuki jaskiniowej, której autentyczność była kwestionowana począwszy od pierwszych zaobserwowanych malowideł w jaskini Altamira.

jaskinia Font-de-Gaume

Les Eyzies-de-Tayac, Francja (20.07.1958) Jaskinia Font-de-Gaume w Les Eyzies-de-Tayac (dep. Dordogne, reg. Akwitania) została odkryta w 12 września 1901 roku przez Denisa Peyrony. Jej długość wynosi 125 m, szerokość 2–3 m, a maksymalna wysokość 8 m. Jaskinia nie była w pradziejach zamieszkała, służyła wyłącznie jako sanktuarium. Znanych jest stąd ok. 230 wyobrażeń (wiele z nich ujawniło dopiero dokonane w 1968 r. oczyszczenie ścian jaskini) figuralnych (naliczono 82 bizonów, 40 koni, 23 mamuty, 17 jeleni, 8 krów oraz wilka i nosorożca włochatego) i symbolicznych znaków. Malowidła są słabo zachowane, m.in. z powodu wpływów atmosferycznych, gdyż jaskinia nigdy nie była naturalnie zamknięta. Do zniszczeń przyczyniły się również miejscowe dzieci, które bawiły się w jaskini, a na ścianach ryły swe imiona i daty. Pierwsze badania i inwentaryzację malowideł przeprowadził H. Breuil oraz D. Peyrony i F. Prat w latach 1958–1964 i 1967 r. Początkowe 60 m od wejścia jest pozbawione malowideł. Pierwsze malowidła widoczne są dopiero po przekroczeniu podziemnego strumienia, zwanego Rubikonem. Jest to fryz z kilkoma „przemieszanymi” postaciami bizonów i reniferów. Do najciekawszych należy fryz z bizonami z głównego korytarza. To 12 mamutów i bizonów delikatnie wyrytych w skale. Ich kontury obwiedzione są czarną linią, a wnętrza sylwetek wypełnione są farbą czarną (samce) lub czerwoną (w przypadku samic, bardzo często ciężarnych). Na lewej ścianie, tuż przed skrzyżowaniem z Galerie latérale, znajduje się słynna scena (por. poniższe datowniki i znaczki) przedstawiająca namalowanego brązową farbą renifera (samca?) liżącego czoło klęczącego przed nim renifera przedstawionego czerwonym kolorem (samicy?), za którym widać jeszcze sylwetki innych reniferów i mamutów. Inne obrazy to wilk malowany czarną farbą u wejścia do drugiej przecznicy i piękny czerwony nosorożec u końca jaskini.
Francja, Mi 2244 (12.01.1981)		Les Eyzies-de-Tayac, Francja (2.11.1963, 22.06.1968 i 29.07.1975) Wirniki te różnią się między sobą pisownią nazwy miejsco­wości i brakiem lub obecnością numeru departamenu w da­towniku
Les Eyzies-de-Tayac, Francja (5.10.1980)

Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, (2008 r.)

Malowidła z Font-de-Gaume zostały wykonane przez ludność środkowej fazy kultury magdaleńskiej i zaliczone do stylu IV starszego rozwoju sztuki naskalnej (14–13 tys. lat temu), w którym realizm przedstawień ulega pogłębieniu, a jednocześnie powiększa się rozmaitość stosowanych technik (malowanie, rycie, płaskorzeźba). Ponadto skalne sanktuaria rozszerzają się, ciągnąc się nieraz kilkaset metrów w głąb, są trudno dostępne, bronione podziemnymi potokami lub syfonami wypełnionymi wodą. Les Eyzies-de-Tayac, Francja (4.05.1982 i 8.08.1991) Oba wirniki różnią się jedynie sposobem zapisu godzin i minut w datowniku

Mamut — rysunek Zdeňka Buriana oparty na malowidle z jaskini Font-de-Gaume, przedstawiającym mamuta otoczonego trapezowatym symbolem, być może pułapki (dł. oryginału 77 cm). Kopřivnice 1, Czechy (10.02.2005)

Nosorożec włochaty — malowidło (dł. oryginału ok. 152 cm) z jaskini Font-de-Gaume (wg H. Breuila). Iserlohn 1, Niemcy (23.04.1995)

Stojący bizon — fragment malowideł z jaskini Font-de-Gaume. Francja, Mi 250 I (z dodrukiem – tzw. PAP)

jaskinia Cosquer

Bryłki pigmentu oraz czarne malowidło naskalne przedstawiające konia, znajdujące się w dolnej komorze strefy zachodniej jaskini Cosquer na przylądku Morgiou koło Marsylii (dep. Bouches-du-Rhône, reg. Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże). Rysunek konia ma długość 68 cm. Wykonany jest pojedynczą linią przy użyciu czarnego barwnika. Datowany jest na ok. 18.500 BP (ok. 20.400 BC). Obecnie do jaskini Cosquer można dostać się tunelem o długości 175 m, znajdującym się 37 m poniżej poziomu morza. Znajdują się tu przedstawienia (malowane lub ryte) 142 zwierząt lądowych (koni, bizonów, jeleni, ibeksów) i morskich (pingwinów, fok i ryb — stanowią one 11% wszystkich) oraz negatywowe rysunki dłoni i wizerunki fallusów. Wszystkie malowidła i ryty powstawały na przestrzeni ok. 27–19 tys. lat temu.

Tristan da Cunha, Mi 814 (8.01.2004)

jaskinia Pech Merle

Francja, całostka Ck (z dodrukiem – tzw. PAP) i wirnik z Cabrerets, Francja (11.05.1991)

Trzy groty dwurzędowych harpunów magdaleńskich oraz ludzkie dłonie i wypełnione punktami konie — znaleziska archeologiczne i fragmenty malowideł z jaskini Pech Merle (ok. 20 tys. lat temu). Zbiory: Musée Amédée Lemozi. Pech Merle, jaskinia koło Cabrerets (dep. Lot, reg. Midi-Pyrénées), zawierająca cenny zespół malowideł pradziejowych, odkryta została w 1922 roku przez dwóch chłopców: André Davida i Henri'ego Dutertre. Znalezisko to jako pierwszy zweryfikował proboszcz z Cabrerets, Amédée Lemozi — archeolog-amator. Jaskinia liczy ponad 2 km galerii. Malowidła należą do różnych faz okresu magdaleńskiego. Najwspanialszymi są przedstawienia gniadych koni oraz wielki fryz z bizonami, końmi, turami i mamutami, malowany czarną farbą, zajmujący połowę głównej sali.

To malowidło przedstawiające nakrapiane konie nie powstało w jednym akcie twórczym, ale w kilku etapach: centralna ryba i okrąg (niewidoczne na tym wirniku), następnie wykonano zarys sylwetki konia (z prawej), tak aby dopasować go do kształtu skały, a jego wnętrze wypełniono czarnymi i czerwonymi kropkami, dodano czarne kropki nad i pod tym zwierzęciem, wykonano kontur drugiego konia, który następnie wypełniono czarnymi i czerwonymi kropkami, dookoła wizerunków koni umieszczono odciski dłoni. Obecnie nie ma możliwości, aby stwierdzić, jak długie były przerwy między kolejnymi etapami (jednodniowe, tygodniowe, roczne?). Eksperymentalne badania M. Lorblancheta dowodzą, że całą kompozycję można było namalować w ciągu ok. 30 godzin.

jaskinia Niaux

Francja, Mi 2162 (7.07.1979) oraz dwie kartki FDC z tym znaczkiem oraz datownik FDC z Niaux
Niaux, Francja (7.07.1979) Bizony i kozły — różne fragmenty malowideł z tzw. Czarnego Salonu (Salon Noir) w jaskini Niaux (dep. Ariège, reg. Midi-Pyrénées). Jaskinia ta ma ponad 2 km długości i była w całości wykorzystywana przez ludność magdaleńską jako sanktuarium, także w części wymagającej przepłynięcia zalanego wodą syfonu! Najbardziej znana jest sala zwana „Czarnym Salonem” z ponad 100 wizerunkami bizonów (niektóre ze znakami „grotów”), koni i koziorożców malowanych na czarno tlenkiem manganu. Towarzyszą im tury, koziorożce, jelenie i drapieżniki. Wiele bizonów nosi ślady przypominające rany. Bezpośrednie datowanie węgla pochodzącego z malowideł pozwoliło określić ich wiek na 14–12 tys. lat temu. Stylistycznie zespół z Niaux odnoszony jest do środkowego okresu magdaleńskiego.

Tarascon-sur-Ariège, Francja (25.01.1996)

Niaux, Francja (16.09.2006)

W części ilustracyjnej tej całostki pokazano fragment malowideł z jaskini Niaux z wizerunkiem bizonów trafionych strzałami. Francja, całostka Ck (z dodrukiem – tzw. PAP)

Bizon (długość 1,00 m) ze strzałami wbitymi w okolicę serca — fragment malowideł z jaskini Niaux. Tarascon-sur-Ariège, Francja (30.09.1967, 2.07.1968, 30.06.1970, 7.07.1979, 16.03.1981, 13.07.1995 i 11.07.1997) Wirniki z Tarascon-sur-Ariège różnią się między sobą szczegółami ramki nakładki reklamowej i datownika (np. obecnością lub brakiem numeru departamentu, czy liczby oznaczającej minuty)

Na ilustracji tej całostki pokazano wiele zabytków prahistorycznych, z których dumny jest departament Ariège. Są to: relief z jaskini Bédeilhac, kość z rytem przedstawiającym lwy z jaskini La Vache (ok. 14 tys. lat temu), bizon — fragment malowideł z jaskini Niaux, wnętrze sali muzealnej w Parku Prehistorycznym Tarascon, koń — malowidło z jaskini Niaux, turyści podczas prób samodzielnego tworzenia malowideł naskalnych, wejście do jaskini du Mas d'Azil.

Francja, Mi U 209 (z dodrukiem – tzw. PAP)

Koziorożec — fragment malowideł z jaskini Niaux. Francja, całostki Ck (z dodrukiem – tzw. PAP)

Różne fragmenty malowideł z jaskini Niaux. Francja, całostka Ck (z dodrukiem – tzw. PAP)

Łasica — fragment malowideł z jaskini Niaux. Francja, całostka Ck (z dodrukiem – tzw. PAP)

Tuluza, Francja (8.11.1977) Kuc (koń?) — fragment malowideł z „Salon Noir” w jaskini Niaux.

Francja, całostka Ck (z dodrukiem – tzw. PAP)