Grobowce megalityczne na Półwyspie Iberyjskim i we Francji

Tunezja, Mi 1060 (22.08.1983)

Urugwaj, Mi 1894 (23.04.1991)

Budownictwo megalityczne, megalityzm, religia megalityczna — to jedne z najbardziej charakterystycznych cech neolitu europejskiego, choć konstrukcje megalityczne znane są także z innych kontynentów, jak pokazują to np. znaczki z Tunezji i Urugwaju. Prawie na całym świecie wznoszono te potężne budowle kamienne, zwane ogólnie megalitami (terminu tego po raz pierwszy użył Algernon Herbert; wywodzi się on z greckich słów megas — wielki, duży i lithos — kamień). Były to przede wszystkim grobowce: dolmeny, groby korytarzowe i galeriowe, aleje menhirów, ale także i całe osady, forty (np. na terenie Półwyspu Iberyjskiego) i świątynie (np. na Malcie).

Na terenie ziem polskich megality występują w postaci tzw. grobowców bezkomorowych — długich (niekiedy ponad 100 m) konstrukcji w kształcie silnie wydłużonego trapezu zbliżonego formą do trójkąta. Grobowce te otoczone były obstawami z wielkich głazów narzutowych, a na terenach gdzie tych kamieni brakowało, zastępowano je drewnem.

Najliczniej spotykane formy budowli megalitycznych w Europie to:

• alignement (z francuskiego) — aleja kamienna, menhiry ustawione w równych odstępach w jednym lub kilku równoległych rzędach
• dolmen (z języka celtyckiego daul, taol, dol, podobnie bretońskie tol, dol = stół i maen, men = kamień) — grobowiec komorowy zbudowany z kilku/kilkunastu pionowo ustawionych kamieni tworzących ściany, nakrytych głazem/głazami stropowymi, przypominający wyglądem stół
• grobowiec galeriowy — odmiana dolmenu, grobowiec o bardzo długiej i wąskiej komorze grobowej
• grobowiec korytarzowy — odmiana dolmenu, grobowiec komorowy z prowadzącym do komory korytarzem (z reguły korytarz wchodził do komory w środku jednej z dłuższych ścian, najczęściej południowej)
• kromlech (z celtyckiego crom = krzywizna, zakrzywiony, wygięty i lech, llech = kamień) — zespół megalityczny złożony z pionowych bloków kamiennych ustawionych w kształcie koła
• menhir (z celtyckiego maen, men = kamień i hir = wysoki, długi) — wysoki blok kamienny, zwykle nieobrobiony, ustawiony pionowo jak słup
• tumulus — kurhan, grobowiec w formie kopca, najczęściej kolisty
• tolos, tholos — grobowiec w formie komory zwieńczonej kopułą i prowadzącego do niej korytarza; w neolicie wykonywano wyłącznie tzw. fałszywe lub pozorne kopuły lub sklepienia, budowane w taki sposób, że kamienie każdej wyższej warstwy były lekko wysuwane poza kamienie warstwy niższej, co dawało w efekcie stopniowo zwężające się ku górze sklepienie wspornikowe

Portugalia

Portugalia, Mi 1244 (18.09.1974)

Dolmen (port. anta) z płyt kamiennych w Zedes (gm. Carrazeda de Ansiães, dystr. Bragança), zwany Casa da Moura. Nakryty jest jedną dużą płytą stropową wspartą na czterech z dziewięciu granitowych kamieni nośnych, szerokości ok. 1 m i wysokości ok. 2 m powyżej poziomu gruntu, tworzących ściany lekko podłużnej komory grobowej o wymiarach 3×2,4 m. Po ich wewnętrznej stronie znajdują ryty przedstawiające postacie ludzkie i zwierzęce oraz znaki geometryczne, np. faliste linie. Zlokalizowany od strony wschodniej korytarz wejściowy tworzą dwie leżące poziomo duże płyty kamienne. Na terenie Portugalii grobowce tego typu występują dość licznie. Już w 1733 r. Afonso da Madre Deus Guerreiro przedstawił Królewskiej Akademii Historii listę 315 takich obiektów (w gminie Carrazeda de Ansiaes znajdują się w sumie cztery dolmeny). Na odwrotnej (gumowanej) stronie tego znaczka znajduje się ochronny nadruk złożony z ciągów liter „CTT” i roku emisji „1974” — obok fragment w dużym powiększeniu (1200 dpi)

Przekrój przez grobowiec megalityczny (tolos) nr 7 z Alcalar (gm. Portimão, dystr. Faro), najlepiej zachowany (obecnie częściowo zrekonstruowany i udostępniony turystom) z 18 grobowców na tym cmentarzysku (ok. 3000 BC). Składa się z kolistego w przybliżeniu pomieszczenia centralnego o średnicy ok. 3 m i nieco mniejszej wysokości, z którego prowadzą przejścia do symetrycznie rozmieszczonych po jego dwóch bokach niewielkich (głębokość 1,5 i szerokość 1 m) nisz grobowych. Wejście do wnętrza komory ukrytej w wielkim kolistym nasypie kamiennym prowadzi od strony płd.-wsch. przez korytarz o długości ok. 7,5 m. Portimão, Portugalia (11.12.2000)

Hiszpania

Dolmen Sorginetxe, na północ od Arrizala koło Salvatierra (prow. Araba, Kraj Basków). Grobowiec składa się z 7 płaskich kamieni, a jego wysokość wynosi ok. 2,5 m. Jego baskijska nazwa oznacza „Dom czarownic”. Według miejscowych wierzeń został on zbudowany przez mityczne istoty występujące w mitologii Basków, zwane Sorginak lub Lamiak. W rzeczywistości powstał zapewne przed ok. 2500 BC. Salvatierra, Hiszpania (28.04.1990)

Dolmen San Adrián (ok. 3500 BC) koło wsi Granucillo de Vidriales (prow. Zamora, reg. Kastylia-León). Obiekt ten położony jest na małym wzniesieniu, bezpośrednio na południe od wzgórz Carpurias, skąd góruje nad całą doliną płynącej na południu rzeczki Arroyo de la Almucera. Wciąż jeszcze otacza go znacznych rozmiarów nasyp ziemny. Jego komora grobowa zbudowana jest z 11 stojących głazów, a prowadzący do niej korytarz został częściowo zrekonstruowany. Nazwa grobowca pochodzi od znajdującej się w pobliżu kaplicy w Granucillo. Benavente, Hiszpania (7.09.1996)

Przekrój przez jeden z kilkudziesięciu tolosów w Los Millares koło Santa Fe de Mondújar (prow. Almería, reg. Andaluzja). Od lewej znajdują się: przedsionek, korytarz, boczna nisza i komora z pozornym sklepieniem kopułowym, nakryta kamienno-ziemnym kurhanem. O chronologii grobowców z Los Millares najlepiej świadczy data 14C uzyskana dla tolosu 19 — 3088±180 BC. Almería, Hiszpania (10–13.09.2003)

Zwyczaj budowy grobowców megalitycznych na niektórych terenach przetrwał do początków epoki brązu, a nawet i dłużej. Oto wejście do megalitycznego grobowca galeriowego (wymiary: 21×5 m) Cueva de Menga w Antequera (prow. Málaga, Andaluzja), zbudowanego przez ludność kultury grobów kopułowych (daty radiowęglowe: 1420±90, 1220±140, i 1120±70 BC). Grobowiec ten to regularna budowla o wys. 6 m, wkopana w naturalne wzgórze, z dodatkowym sztucznym nasypem. Jego komora liczy ponad 16 m długości.

Hiszpania, Mi 3247 (20.10.1995)

Antequera, Hiszpania (20.10.1995)

Dolmen La Pedra Gentil koło miejscowości Vallgorguina (reg. Barcelona, wsp. Katalonia), który składa się z jednej dużej płyty stropowej wspartej na siedmiu pionowo ustawionych kamieniach tworzących ściany. Nie jest znany pierwotny kształt grobowca, gdyż obecną formę nadał Josep Pradell, ówczesny właściciel terenu, przeprowadzając w 1885 r. rekonstrukcję dolmenu. Mataró, Hiszpania (2.02.1997)

Dolmen I z miejscowości Sagastieta (prow. Guipúzcoa = bask. Gipuzkoa, wsp. Kraj Basków) — na datowniku umieszczono jego baskijską nazwę: Trikuarria Sagastietako lepua. Znajduje się on w kolistym kamiennym kurhanie o średnicy ok. 11 m i wys. ok. 2,5 m. Wymiary komory grobowej wynoszą 3,25×2,00×0,50 m. Jest ona zbudowana z pięciu kamieni, z których największym jest płyta stropowa mierząca 2,70×2 m. San Sebastián, Hiszpania (30.04.1980)

Francja

Guingamp, Francja (3.06.2008)

Obiekty megalityczne we Francji są szczególnie liczne i występują tu pod różnymi postaciami. Najczęściej są to grobowce: dolmeny, grobowce korytarzowe i galeriowe oraz menhiry i aleje menhirowe (tzw. alignement), rzadziej sanktuaria megalityczne. Sylwetki dolmenu i menhiru pokazane na tej frankaturze są trudne do identyfikacji, ponieważ w okolicy miasta Guingamp (dep. Côtes-d'Armor, reg. Bretania) jest kilka miejscowości, w których znajduje się wiele różnych obiektów megalitycznych, a każdy z nich mógł być inspiracja do wykonania tego schematycznego rysunku. Bégard: menhir Kerguézennec Bourbriac: dolmen Le Caveau de Kerivoa, zwany też Bar Menez lub de Kerivoa, grobowiec galeriowy Restes, menhir Coat an Ty, nazywany też Kerauffrédou i menhir Crec'h ar Argant, zwany też Menez Crec’h An Arhan lub Kerivoa Keramanac'h: grobowiec galeriowy Brohet i menhir Kerien: menhir Cosquer Jehan Landebaëron: grobowiec galeriowy Ros Vras i menhir Menou Glas Louargat: menhir Pergat, znany też jako pointu de Pergat lub de Louargat Pédernec: menhir Crec'h Coulm Plésidy: menhir Caillouan Pommerit le Vicomte: grobowiec galeriowy Le Lit de L'Ermite Saint Connan: grobowiec galeriowy Park Kerdic Squiffiec: grobowiec korytarzowy Le Lit de Saint Jean i menhir Kerper

W miejscowości Plouharnel (dep. Morbihan, reg. Bretania) znajduje się wiele różnych obiektów megalitycznych, trudno powiedzieć kamienie którego z nich zilustrowane są na tym wirniku (jakiś alignement?). Są to: alignement Sainte Barbe alignement au Vieux Moulin kromlech prostokątny Crucuno menhir Bihor menhir Bruyere dolmen Chapelle de Cosquer dolmen z korytarzem Crucuno (Krukuno) dolmen z korytarzem Kergavat (Kergarat) dolmen z korytarzem Kerroc'h dolmen z korytarzem Runesto dolmen z korytarzem Rondossec (Kopiec ropuchy) dolmen Tennad-er-Menguen

Plouharnel, Francja (21.10.2003)

Podobnie przedstawia się sytuacja z datownikiem z Saint-Brevin-les-Pins (dep. Loire-Atlantique, reg. Kraj Loary). Na terenie tej miejscowości znajduje się nie mniej niż 9 obiektów megalitycznych. Najbardziej znane z nich to: dolmen Rossignols dolmen Briordais menhir z la Roche des Prés o nazwie „Pierre de Gargantua” menhir Plessis-Gamat menhir du Boivre menhir nazywany „Pierre de Couche” menhir Saint-Brevin-les-Pins, Francja (19.11.1978)

W okolicy Gennes (dep. Maine-et-Loire, reg. Kraj Loary) występują różne typy budowli megalitycznych, np. dolmeny i groby galeriowe (Avort, de la Foret, La Pierre couverte, La Madeleine, La Pagerie) i menhiry (np. Pierre Longue du Bouchet, zwany też Pierre Longue de Gennes). Gennes, Francja (24.10.1989)

Konstrukcje megalityczne są dużą atrakcją turystyczną, dlatego też ich rekonstrukcje można oglądać w prehistorycznym parku rozrywki w Samarze (dep. Somme, reg. Pikardia), 15 km od Amiens. Obejmuje on obszar 25 hektarów i 1200 m2 wystaw. Prezentowane są tu dzieje człowieka od wynalezienia ognia do czasów gallo-rzymskich, czyli na przestrzeni ok. 600 tysięcy lat. Można tu zapoznać się m.in. z technikami rozpalania ognia, sposobami rzucania włócznią, strzelania z łuku i tradycyjnymi dziedzinami wytwórstwa, jak np. garncarstwo i obróbka krzemienia. Inne atrakcje to rekonstrukcje szałasów paleolitycznych, chat z okresu neolitu, celtyckiego oppidum, itp.

Amiens – Centre de Tri, Francja (20.06.1990)

Francja (dolmeny)

Vannes, Francja (14.10.2009) Dolmeny, to grobowce megalityczne z komorą zbudowaną z kilku kamieni ścian i nakrytą jednym lub kilkoma wielkimi głazami stropowymi (czasem o wa­dze kilkunastu ton). Przypominają wyglądem ogromny stół i od tego właśnie pochodzi ich nazwa (celtyckie daul, taol, dol, podobnie bretońskie tol, dol = stół i maen, men = kamień).

Francja, Mi 2014 (17.02.1977) Dolmeny są też we Francji po prostu symbolem Bretanii (por. frankaturę z Paryża) oraz trwałości i solidności (por. frankaturę z Tuluzy). Paryż 43, Francja (13.11.1987) Tuluza – Pont des Demoiselles, Francja (18.07.2002)

Na tym wirniku z Anglet (dep. Pyrénées-Atlantiques, reg. Akwitania) pokazano prawdopodobnie sylwetkę dolmenu (na lewo od latarni morskiej), lub grobowca megalitycznego jakiegoś innego typu. Anglet, Francja (17.08.1982)

Le Grand Dolmen de Bagneux lub po prostu Le Grand Dolmen, czyli dolmen w Bagneux koło Saumur (dep. Maine et Loire, reg. Kraj Loary), jest największym z ok. 4500 dolmenów występujących na terenie 60 (z 96) francuskich departamentów. Komora jest zbudowana z 16 potężnych płyt o długości do 6 m i mierzy od zewnątrz 23 m długości i 3,1 m wysokości, a wymiary wewnętrzne 18×7,3 m i 2,4 m wysokości (powierzchnia ma ok. 85 m2, a jej pojemność wynosi ok. 200 m3). Komorę nakrywają cztery gigantyczne bloki, z których największy mierzy 7,6×6,6 m i waży ok. 88 ton (różne źródła podają odmienne wymiary grobowca, w zależności od sposobu pomiaru). Wejście do komory zwrócone jest na płd.-płd.-wsch. Pierwsze badania wykopaliskowe miały tu miejsce już w 1775 roku! Nie znaleziono wtedy żadnych pochówków, wyrabowanych prawdopodobnie już wcześniej. Wirniki z Bagneux, Francja (1.07.1967, 24.01.1974, 6.09.1979 i 29.05.1980 r.) Trzy ostatnie wirniki z Bagneux różnią się między sobą umiejscowieniem datownika i nakładki reklamowej oraz obecnością lub brakiem minut w kalendarzu.

W Bougon (dep. Deux-Sèvres, reg. Poitou-Charentes) znajdują się grobowce megalityczne, datowane radiowęglowo głównie od ok. 4688±147 do ok. 4292±162 BC, w których znaleziono ceramikę wielu różnych ugrupowań neolitycznych, takich jak Cous, Chassey, Peu Richardien, a nawet z wczesnej epoki brązu. Bougon, Francja (27.06.1993)

Chaville, Francja (10.04.1938)

Na południe od miejscowości Chaville, Meudon i Clamart (dep. Hauts-de-Seine, reg. Île-de-France) rozciąga się liczący ponad 1100 ha powierzchni kompleks leśny Forêt de Meudon, będący pozostałością dawnych terenów łowieckich królów Francji. W lesie tym, niedaleko Chaville, znajduje się menhir i trzy „sztuczne” dolmeny, a właściwie trylity, zbudowane w 1895 r. przez pochodzących z Bretanii misjonarzy z Meudon. Ale w lesie Meudon można też znaleźć autentyczne zabytki neolityczne. W części lasu zwanej Bois de Clamart stoi kamień (menhir?) określany nazwami La Pierre aux Moines lub Pierre de Chalais. Ma on 2,5 m wysokości, ale znaczna jego część jest jeszcze zagłębiona w ziemi. Prawdopodobnie jest on pozostałością istniejących niegdyś w tym miejscu dolmenów. Ponadto na południe od miejscowości Meudon znajdował się dawniej grobowiec galeriowy Pierre de Rabelais, odkryty w 1845 r., ale został on znacznie zniszczony, a następnie przeniesiony w inne miejsce i tam częściowo zrekonstruowany. Grobowiec wzniosła ludność eneolitycznej kultury Seine-Oise-Marne.

Dolmen de la Pierre de la Fée („Kamienie wróżki”) znajdujący się na północ od Draguignan (dep. Var, reg. Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże). Obiekt ten składa się z trzech pionowo ustawionych kamieni o wys. od 2,2 do 2,4 m, przykrytych kamieniem stropowym długości ponad 5 m i wadze ok. 20 ton. W 1889 roku dolmen został uznany za zabytek historyczny, a w 1975 częściowo zniszczony przez materiały wybuchowe.

Draguignan, Francja (3.08.1988)

Na terenie departamentu Ariège (reg. Midi-Pyrénées) znajduje się obecnie jeszcze 15 zachowanych dolmenów. Najbardziej znanym z nich (m.in. dzięki temu, że najłatwiej dojechać do niego samochodem) jest dolmen „Cap del Pouech” w Le Mas d'Azil. Składa się z on 4 kamieni nośnych i jednego stropowego. Podczas wykopalisk przeprowadzonych przez opata Jean-Jacques Pouech'a (1814–1892), który wsławił się przede wszystkim odkryciem w 1858 r. skorup jaj zauropodów (dinozaurów z okresu kredy), znaleziono w nim kości ludzkie. Le Mas-d'Azil, Francja (24.17.1963? i 9.10.1995) W pierwszym datowniku źle nastawiona data!

Dolmen z Les Vans (dep. Ardèche, reg. Rodan-Alpy). Les Vans, Francja (24.07.1982)

Dolmen z Méjannes-le-Clap (dep. Gard, reg. Langwedocja-Roussillon). Na terenie tej gminy znajduje się 7 dolmenów: Méjannes-le-Clap, Maison des Fées, Table des Turcs, Carcuignau A, C i D, Carcuignau B (Beaume des Fées). Méjannes-le-Clap, Francja (10.07.1982)

Na datowniku (wirniku) i ilustracji tej całostki pokazano dolmen La Pierre aux Fées („Czarodziejskie kamienie”) z Reignier (dep. Haute-Savoie, region Rodan-Alpy). Wielki granitowy głaz stropowy (wym. 4,9×4,5 m) opiera się na trzech kamieniach nośnych. Wśród pozostałych kamieni porozrzucanych wokół widać jeszcze pozostałości prowadzącej do dolmenu alei. Francja, Mi U 209 (z dodrukiem – tzw. PAP) oraz wirniki z Reignier, Francja (16.03.1981 i 29.08.2006)

Dolmen Kerporel (albo Kerporhell, Kerven) z Riantec (dep. Morbihan, reg. Bretania), mocno zniszczony, składa się obecnie z trzech kamieni nośnych przykrytych jedna wielką płytą kamienną. Riantec, Francja (12.01.1994)

Dolmen znajdujący się na wschód od wsi Chez Moutaud koło Saint-Auvent (dep. Haute-Vienne, reg. Limousin) Saint Laurent-sur-Gorre, Francja (11.12.1975 i 6.03.1976)

Dolmen du Parc z Saint Nectaire le Bas, położony na granicy z Saint-Nectaire-le-Haut (dep. Puy-de-Dôme, reg. Owernia). Wsparty na pięciu kamieniach nośnych głaz stropowy liczy 3,50 m długości, 2 m szerokości i 0,7 m grubości, a jego waga szacowana jest na ok. 13 ton. Francja, Mi U 209 (z dodrukiem – tzw. PAP)

Dolmen z Septfonds (dep. Tarn-et-Garonne, reg. Midi-Pyrénées). Prawdopodobnie jest to dolmen „Tombe du Géant”, znajdujący się na południowy-wschód od miejscowości, koło gospodarstwa Les Tombes. Dolmen ten, o długości 5 m, znajduje się w centrum częściowo zachowanego nasypu. Jego boki zbudowane są z dużych płyt kamiennych. Kamień stropowy uległ rozbiciu i obecnie zachowana jest jedynie jego połowa. Komora grobowa, z wejściem od strony wschodniej, ma wymiary wewnętrzne 4,5×1,5 m.

Septfonds, Francja (13.11.1987)

Prawdopodobnie jest to dolmen „des Grèzes” z Souillac (dep. Lot, reg. Midi-Pyrénées), z którego uzyskano datę 14C: 3910±100 BP, tj. 2384±144 BC. Souillac, Francja (23.09.1989)

Jeden z dolmenów z Tavers (dep. Loiret, reg. Centre). Na terenie tej miejscowości znajdują się trzy dolmeny, nazywane: „Pierre Tournante”, „Pierre du Vert-Galant” lub „du Ver-Valland” oraz „du Ver” lub „Clos du Ver”. Tavers, Francja (3.12.1994)

Dolmen z Tiergues koło Saint-Affrique (dep. Aveyron, reg. Midi-Pyrénées). Grobowiec ma długość 4 m, a jego szerokość i wysokość wynoszą po 2 m. Boczne głazy ścian i kamień stropowy są zachowane bardzo dobrze, natomiast kamień stanowiący tylną ścianę jest rozbity. Wejście do dolmenu zorientowane jest w kierunku płn.-wsch. (dokładnie 65°). Wokół widoczne są nikłe pozostałości nasypu ziemnego oraz kilka dużych fragmentów rozbitych głazów. Wirniki z Saint-Affrique, Francja (30.06.1955, 10.02.1962, 8.05.1969 i 6.03.1970)

Położony ponad 2 km na płd.-wsch od Trégunc (dep. Finistère, reg. Bretania) dolmen Kermadoué, nakryty kamieniem stropowym o wymiarach ok. 3×4 m. Trégunc, Francja (4.09.1969 i 13.01.1972)

Nogent, Francja (1.08.1990)

Dolmen Pierre Alot z miejscowości Vitry lès Nogent, położony 5 km na południe od Nogent (dep. Haute-Marne, reg. Szampania-Ardeny). Komora dolmenu (wym. 2×1 m) o spągu wyłożonym małymi płytkami kamiennymi, otwarta jest na południe. Nakrywa ją wielka płyta kamienna o wadze ok. 9 ton i długości 3,2 m. Szerokość tej płyty od strony południowej wynosi 3,0 m, a na drugim końcu 2,5 m. Wysokość dolmenu od strony wejścia wynosi 1,2 m i obniża się w kierunku północnym. Grobowiec wpisany został na listę zabytków w 1887 roku.

Nogent, Francja (9.01.1997)

Francja (groby galeriowe)

Grobowiec galeriowy (allée couverte) zwany „Bod er Mohet” z Cléguérec (dep. Morbihan, reg. Bretania), długości 27 m. Cléguérec, Francja (17.01.1991)

Grobowiec galeriowy (allée couverte) Mougau-Bihan w miejscowości Commana (dep. Finistère, reg. Bretania). Jest on zorientowany na osi N-S, z wejściem od północy, a na jego południowym końcu znajduje się mała cella. Całkowita długość grobowca wynosi 14 m, a wymiary komory 11×1,5 m. We wnętrzu megalitu, na kamieniach jego ścian, znajduje się kilka rytów, m.in. topór, sztylet i kobiece piersi. Francja, Mi U 209 (z dodrukiem – tzw. PAP)

Martigné-Ferchaud, Francja (13.08.1991) Rétiers, Francja (23.06.2005)

Grobowiec galeriowy La Roche aux Fées w Essé (dep. Ille-et-Vilaine, reg. Bretania) o wymiarach: dł. 19,5 m i szer. od 4 do 6 m. Składa się z 42 dużych, niemal prostokątnych, czerwono-brązowych bloków bazaltu, zapewne przytransportowanych z odległości ok. 4 km, w tym 26 kamieni ścian i jednej dużej płyty tworzącej jego tył. Wewnątrz znajduje się 6 podpór — symbolicznych, bo na żadnej nie opiera się strop utworzony przez osiem bloków o wadze średnio ok. 20–30 ton, ale największy oceniany jest na 45 ton. Wejście do grobowca prowadzi od strony płd.-wsch. Cały obiekt przykryty był ziemnym kurhanem, z którego obecnie pozostały jedynie resztki. Według legendy w grobowcu tym spoczęły popioły miejscowych, cieszących się dużym szacunkiem, czarodziejek. Często rozmawiały one z umarłymi, roztaczały dobroczynny wpływ na okolicę, zapewniały obfitość i pomyślność. Czarodziejki dawno zniknęły, ale megalit pozostał. Nocami, kiedy zrywa się bryza, słychać skargi zmarłych, którzy wzywają opiekuńcze czarodziejki. Skargi te będą powtarzane do czasu, aż one przybędą. Dolmen ten także jeszcze do niedawna służył narzeczonym do wróżenia. Chodzili oni wokół grobowca i liczyli kamienie. Odpowiednia liczba dawała dobrą, albo złą wróżbę co do losów przyszłego małżeństwa.

Schematyczne przedstawienie megalitu z Laniscat (dep. Côtes d'Armor, reg. Bretania). W różnych częściach tej miejscowości znajdują się trzy grobowce galeriowe (allée couverte), oznaczone jako Liscuis 1, 2 i 3, wszystkie datowane radiowęglowo. Grobowiec 1: 5140±100 BP, tj. 3935±121 BC (Gif-3099). Grobowiec 2: 4450±110 BP, tj. 3143±165 BC (Gif-3944), 4170±110 BP, tj. 2730±137 BC (Gif-3585). Grobowiec 3: 4200±110 BP, tj. 2760±138 BC (Gif-4076), 3680±100 BP, tj. 2070±154 BC (Gif-4075).

Laniscat, Francja (17.12.1991)

Montguyon, Francja (4.10.1975)

Grobowiec galeriowy de Pierre Folle, położony ok. 2 km na płn.-wsch. od Montguyon (dep. Charente-Maritime, reg. Poitou-Charentes). Jest to grobowiec długości 16 m (wraz z korytarzem) i wysokości 4,20 m, zorientowany na linii ENE-WSW. Największym głazem jakiego użyto do jego budowy jest jeden z kamieni stropowych, o wadze ok. 30 ton.

Grobowiec galeriowy nazywany „Pierre Turquaise” (Tureckie Kamienie, nazwa znana od XVII w.) w lesie Carnelle w Saint-Martin-du-Tertre (dep. Val-d'Oise, reg. Île-de-France), jeden z największych megalitów w rejonie Paryża (dł. 10,6 m, szer. 2,4 m, wys. 1,7 m), wzniesiony przez ludność kultury Seine-Oise-Marne. Na kamieniach ściennych komory grobowej znajdują się wizerunki przedstawiające tzw. boginię zmarłych lub boginię dolmenową. W 1842 roku został w dużej mierze rozebrany na potrzeby brukowania ulic Paryża, ale odbudowano go w 1970 r. W nocy z 14 na 15 grudnia 1985 roku stał się on obiektem ataku bombowego! Jest to jedyny znany w historii zamach „antyneolityczny”. Grobowiec został obecnie zrekonstruowany. Jego kopia znajduje się w Musée d'Archéologie Nationale w Saint-Germain-en-Laye.

Saint-Martin-du-Tertre, Francja (18.09.1990)

Francja (cairn)

Plouézoc'h, Francja (25.07.1986 i 12.11.1987) Cairn Barnenez (zwany też tumulusem Barnenez, kurhanem Barnenez, a w języku bretońskim: Karn Barnenez) to wczesnoneolityczny grobowiec megalityczny usytuowany na półwyspie Kernéléhen w pobliżu Plouézoc'h (dep. Finistere, reg. Bretania). Jest to jedna z najstarszych budowli megalitycznych w Europie. Grobowiec był wtórnie wykorzystywany jeszcze w epoce brązu (III tys. BC). Po raz pierwszy został naniesiony na mapę w 1807 r., w ramach sporządzania planów podziałów gruntów dokonywanych przez Napoleona. Choć już w 1850 r. na kongresie w Morlaix burmistrz Plouézoc'h zaprezentował go jako pradziejową mogiłę, to aż do 1955 r. pozostawał własnością prywatną, a właściciel traktował go jako kamieniołom. Działalność ta, grożąca całkowitym zniszczeniem obiektu, została przerwana po odkryciu kilku komór grobowych. W latach 1954 1968 przeprowadzono rekonstrukcję grobowca, oczyszczono go z roślinności oraz przeprowadzono jego systematyczne badania archeologiczne. Cairn ma obecnie 72 m długości, szerokość od 20 do 25 m i maksymalną wysokość blisko 9 m. Jego całkowitą objętość szacuje się na ok. 6,5–7 tys. m3. Do jego budowy użyto ok. 13–14 tys. ton kamienia. Były to dość małe bloki, jedynie same komory grobowe wzniesiono z prawdziwie megalitycznych głazów. Komór tych, które można nazwać dolmenami z długim korytarzem, w grobowcu znajduje się 11. Wyloty korytarzy wychodzą w kierunku południowo-wschodnim, na zatokę Morlaix, która w okresie neolitu była żyzną równiną nadmorską. Grobowiec wznoszony był przynajmniej w dwóch etapach. Początkowo (cairn 1: przed 4500, ok. 4850–4250 BC) zbudowano jego wschodnią partię, lekko trapezowatą, długości 32 m i szerokości od 9 m (w części wschodniej) do 13 m (w części zachodniej), otoczoną podwójnym suchym murem oporowym. Wewnątrz znalazło się miejsce dla pięciu komór grobowych. Tę część grobowca zbudowano z diabazu. W fazie drugiej (cairn 2: 4200–3900?, 4450–4000 BC) przedłużono grobowiec w części zachodniej, w której znalazło się sześć komór grobowych, a jednocześnie starszą część grobowca otoczono dodatkową obudową. W tej fazie stosowano niemal wyłącznie granit. Wszystkie komory grobowe zbudowane są z dużych płyt z łupku i granitu. Wejście do każdej z nich prowadzi przez korytarz długości od 7 do 12 m. W kilku komorach występują różnego rodzaju ryty naskalne: łuki, linie faliste symbolizujące być może węża lub fale i powtarzające się symbole w kształcie litery „U”. Oblicza się, że do budowy 1 m3 grobowca trzeba było zużyć 1500 kg kamienia. Wydobycie, obróbka, transport i ułożenie takiej ilości kamienia jednemu człowiekowi musiało zająć około czterech dni, przy założeniu 10-godzinnego dnia pracy. Cairn 1 z Barnenez posiada objętość ok. 2000 m3 i jest zbudowany z ok. 3000 ton diabazu i 1000 ton granitu, a więc jego wzniesienie wymagałoby ok. 15–20 tys. dni roboczych, co oznacza trzy miesiące pracy ok. 200 ludzi. Materiał archeologiczny w postaci neolitycznej ceramiki, gładzonych kamieni i narzędzi krzemiennych znaleziono tylko w trzech komorach cairnu 2 (A, C i D). Na zewnątrz grobowca odkryto także materiały z eneolitu i epoki brązu. Podobne obiekty megalityczne znane są jeszcze z 22 innych stanowisk z terenu Francji (np. w Bretonii: Larcuste-Colpo Le Bono, Petit Mont Ty-Floc'h, Gavrinis, Île Carn, Ploudalmézeau i Guennoc) oraz wyspy Jersey.

Francja (grobowce bezkomorowe)

Thouars, Francja (21.07.1993 i 19.09.2006)

W Thouars (dep. Deux-Sevres, reg. Poitou-Charentes) pierwsze grupy ludzkie pojawiły się dopiero ok. 5000 BC i osiedliły się na brzegu rzeki Thouet, między obecnym zamkiem i starym miastem. Zamieszkana była też jaskinia Montsavard. Zmarłych chowano w dolmenie na wzgórzu Fleury oraz w wielkim grobowcu La Motte des Justices. Znajduje się on w obecnej strefie przemysłowej i jest bardzo słabo widoczny. Jego wymiary (nasyp długości 174 m i szerokości 15 m) sprawiają, że jest to najdłuższy grobowiec tego typu we Francji i jeden z największych w Europie. Cały nasyp otoczony jest obstawą megalityczną i rowem. Obiekt ten przypomina formą neolityczne grobowce z terenu Bretanii. La Motte des Justices datowany jest metodą 14C na latach 4570–3990 BC. W Thouars znajduje się też muzeum, utworzone w 1920 r., w zapisanym miastu w 1893 r. domu dr. Henri Barré. Jego zaczątkiem były zbiory gromadzone przez niego i jego brata Gustave'a. Muzeum gromadzi zabytki prahistoryczne, archeologiczne, etnograficzne i inne.

Francja (menhiry)

Francja, Mi 3255 (25.10.1997) Lancelot, według legend o królu Arturze najznamienitszy z rycerzy Okrągłego Stołu, także bohater powieści Chrétiena de Troyes (ok. 1140–ok. 1190). Na drugim planie menhir. Te neolityczne obiekty, mimo upływu tysięcy lat, nadal żywe były w celtyckich mitach i znajdywały swe miejsce w licznych obrzędach. Francja, Mi U 159 (27.10.1997)

W Aillant-sur-Tholon (dep. Yonne, reg. Burgundia) znajduje się menhir zwany „la Pierre Fitte”, niezbyt imponujący wysokością pojedynczy głaz. Aillant-sur-Tholon, Francja (3.10.1988)

Na terenie Avrille (dep. Vendée, reg. Kraj Loary), znajduje się kilka menhirów. Największy z nich, zwany „Roi des menhirs” (= Król menhirów), posiada wysokość 8,7 m (z tego 1,7 m pod ziemią), obwód 8,65 m i wagę ok. 85 ton. Avrille, Francja (8.06.1991, 14.06.1991 i 23.12.1998) Wirniki z Avrille różnią się nie tylko umiejscowieniem nakładki reklamowej. W datowniku z 8.06.1991 w miejscu godziny nadania znajduje się 8-ramienna gwiazdka

Menhir zwany Men Marz lub Men Bras (w języku bretońskim Kamień Cudu lub Wielki Kamień) znajdujący się na północ od miejscowości Brignogan-Plage (dep. Finistère, reg. Bretania), czwarty co do wielkości (wys. ok. 8,20–8,50 m, waga ok. 80 ton) stojący menhir na terenie Francji. Wiązana jest z nim legenda o św. Aurelim. Brignogan-Plage, Francja (29.05.1980 i 10.12.1984)

Menhir w Cinturat koło Cieux (dep. Haute-Vienne, reg. Limousin), wznoszący się 5,10 m powyżej poziomu ziemi (jego wysokość całkowita wynosi ok. 7 m). Cieux, Francja (29.03.1980)

Na nakładce wirnika pokazano schematyczne wizerunki dolmenu i menhiru, zapewne pochodzących z jednej z trzech wymienionych miejscowości: Guipry, Langon lub Messac (dep. Ille-et-Vilaine, reg. Bretania). Na terenie Langon zlokalizowanych jest kilka obiektów megalitycznych: a) w miejscu zwanym Moulin znajduje się grupa menhirów określana jako „Demoiselles” (tj. Dziewczęta), złożona z ponad 30 głazów, b) w Mouchaye stoi menhir zwany „Pierre-Daniel”, c) a w Chene-fort menhir „Mouchaye”.

Messac, Francja (6.08.1980)

W pobliżu Lussan (dep. Gard, reg. Langwedocja-Roussillon) stoi menhir „Pierre Plantée” (znany też pod nazwami Leque i Peyro Plantado) o wysokości 5,6 m (najwyższy w południowej Francji). Lussan, Francja (18.01.1991)

Menhir de Kerloas z Plouarzel (dep. Nord-Finistère, reg. Bretania), wys. 9,5 m (pierwotnie, zanim piorun odtrącił wierzchołek, było to ok. 12 m), jeden z czterech największych stojących kamieni w Bretanii. Jego obwód na poziomie gruntu wynosi 6,2 m, a wagę szacuje się na ok. 150 ton. Metr nad ziemią znajdują się na nim dwie wypukłości wielkości 30 cm w kształcie kobiecych piersi, co świadczy o związkach menhiru z kultem płodności. Przez wieki przychodziły do niego niepłodne kobiety oraz młode małżeństwa chcące doczekać się potomstwa płci męskiej. Zabieg polegał na pocieraniu narządów płciowych o kamienne piersi.

Plouarzel, Francja (3.08.1989)

Menhir Lannoulouarn z Plouguin koło Ploudalmézeau (dep. Nord-Finistère, reg. Bretania). Ploudalmézeau, Francja (5.07.2001)

Sylwetki menhiru i dolmenu z Porspoder (dep. Finistère, reg. Bretania). Okolice tej miejscowości wyjątkowo, nawet jak na Bretanię, obfitują w różne rodzaje obiektów megalitycznych. Znajdują się tutaj menhiry: Cales (wysokość 3,60 m, szerokość 1 m, grubość 0,50 m, orientacja 175°), l'Île, Kerdelvas (znany też jako Kerenneur, Kérouézel lub Kerhouézel, wysokości 5,5 m), Kérivoret, Mesdoun, Traonigou, alignement Saint Denec, dolmeny: Beg-ar-Vir, Kérivoret, Mezou Poulyot i jeden kromlech — Pors-an-Toullou et Ar-Verret.

Porspoder, Francja (5.02.2001)

Menhir i dolmen z Saint-André-de-Cubzac (dep. Gironde, reg. Akwitania). Saint-André-de-Cubzac, Francja (14.06.1984)

Menhir „Saint Jean” z Scaër (dep. Finistère, reg. Bretania), wysokości 8,3 m (uważany za 10. co do wysokości menhir we Francji). Obecnie stoi on samotnie, ale pierwotnie zapewne znajdowała się tu cała grupa menhirów, z której pozostał jeszcze tylko jeden, leżący w odległości 250 m menhir o długości 6 m. Scaër, Francja (16.10.1984)

Menhir La Mere-aux-Cailles w miejsco­wości Ymeray (dep. Eure-et-Loir, reg. Centre) — kamienna płyta o wysokości 2,5 m — stojąca obecnie w prywatnym sadzie. Francja, Mi U 209 (z dodrukiem – tzw. PAP)

Francja (alignement)

Languidic (dep. Morbihan, reg. Bretania). Znajdujący się tu alignement Kersolan zajmuje przestrzeń o wymiarach 500×120 m. W tutejszych lasach i wrzosowiskach stoi jeszcze 141 menhirów w trzech rzędach: północnym (29 kamieni), środkowym (69) i południowym (43 głazy). Na końcu ciągu menhirów usytuowane są dwa małe kurhany. Badania archeologiczne przeprowadzone tu w 1981 r. doprowadziły do ustalenia sposobu ustawiania menhirów — w wykopanych jamach wypełnionych gliną rozrobioną z wodą. Pod jednym z menhirów odkryto pozostałości paleniska. Węgle drzewne z niego wydatowano metodą radiowęglową na 5330±80 BP, tj. 4163±102 BC.

Languidic, Francja (29.07.1992)

Camaret-sur-Mer, Francja (6.07.1968) Alignement Lagatjar koło Camaret-sur-Mer (dep. Finistère, reg. Bretania). Podwójna aleja menhirów o falistym przebiegu, zorientowana na osi E-W, pierwotnie licząca ponad 1500 m. Jeszcze w 1776 r. naliczono tu ponad 600 menhirów. Obecnie, po restauracji w 1928 roku, składa się on z 65 menhirów ustawionych na długości ponad 200 m. Camaret-sur-Mer, Francja (2.09.1970, 23.10.1984, 26.08.1986 i 15.01.1990) Poszczególne wirniki różnią się między sobą pozycją datownika (z prawej lub lewej strony), szerokością nakładki reklamowej (od 47,5 mm do 50,5 mm), błędnym ułożeniem elementów datownika (np. z 1984 r.), a także brakami w kalendarzu pod nakładką wirnika (np. z 1986 r.)

Francja, Mi U 220 (z dodrukiem – tzw. PAP) Menhiry znajdujące się na pograniczu miejscowości Guer i Monteneuf (dep. Morbihan, reg. Bretania). Na przestrzeni 7 hektarów, wzdłuż drogi prowadzącej z Malestroit do Guer, znajduje się ponad 420 menhirów, ustawionych w sześciu równoległych rzędach biegnących ze wschodu na zachód na przestrzeni ponad 300 m. To największe ze stanowisk megalitycznych w centralnej Bretanii (7 hektarów), nazywane alignements des Pierres Droites, odkryte w 1981 roku po pożarze wrzosowisk, który odsłonił setki przewróconych kamieni. Do tego czasu znane były jedynie 3 stojące menhiry, gdyż pozostałe zostały obalone, zapewne pod koniec I tysiąclecia, kiedy to władze kościelne walczyły z pozostałościami praktyk pogańskich, jeszcze pochodzenia celtyckiego (wspominają o tym źródła pisane, np. dekret rady miasta Nantes z 787 roku). W 1989 rozpoczęto tu prace archeologiczne pod kierownictwem Yannick Lecerf. Część z menhirów została ponownie ustawiona w pionie. Największy liczy sobie prawie 5 m wysokości i waży ok. 38 ton. Prawie wszystkie głazy to łupki pochodzące z miejscowych wychodni, wyjątkowo rzadko występują inne skały, jak piaskowiec.

Francja (alignement w Carnac)

Swego miejsca w filatelistyce doczekało się też jedno z najbardziej znanych stanowisk megalitycznych Europy — Carnac (dep. Morbihan, reg. Bretania), słynne ze znajdujących się w okolicy tej miejscowości licznych pól menhirowych, złożonych z rzędów pionowo ustawionych kamieni (alignement).
Francja, Mi 1519 (10.07.1965)	Réunion, Mi 457 (25.02.1968) oraz ten sam znaczek w wersji lux
Carnac, Francja (10.07.1965) Francja (27.04.2009) Le Tampon, Réunion (25.02.1968) W pobliżu Carnac znajduje się sześć alignement. Idąc od zachodu są to: Ménec i prawie łączący się z nim Toul Chignan, Kermario, Le Manio (czasem uważany za część poprzedniego), Kerlescan i Petit Ménec. Razem tworzą one liczący blisko 4 km długości kompleks, złożony z blisko 3000 kamieni (trzeba jednak pamiętać, że wiele dalszych głazów zostało już dawniej usuniętych w celu oczyszczenia pól pod uprawę, albo wykorzystanych jako materiał budowlany) ustawionych w paralelne, czasem lekko łukowate, rzędy (do 13). Początek każdego rzędu, od zachodu, zaczyna się największymi menhirami, liczącymi po ok. 4 m wysokości (najwyższy, zwany Manio Giant, ma 6,5 m), a kamienie na wschodnim końcu linii wystają z gruntu już tylko na kilkadziesiąt centymetrów. Datowanie tych konstrukcji jest bardzo problematyczne, jednak najstarsze alignement w Carnac można odnieść do ok. 4500 BC, podczas gdy inne mogły powstać dopiero ok. 3300 BC. Na znaczkach Francji z 1965 r. i Réunion z 1968 r. pokazano fragment środkowej partii alignement Ménec (widok od południowego-zachodu), charakterystyczny dzięki stojącym między menhirami dwom współczesnym domom. Jeden z nich widoczny jest też na znaczku Francji z 2009 r., który przedstawia prawie ten sam fragment tego alignement, składającego się z ok. 1100 menhirów (różne źródła podają nieco odmienne liczby) ustawionych w 11 rzędach o długości 1165 m. Bezpośrednio na zachód od alignement znajdują się pozostałości kromlechu, z którego do dziś ocalało jeszcze 71 głazów, otaczających centrum wioski Ménec.

	Francja, Mi 3977 (19.09.2005), jego jednobarwna próba (powyżej) i ten sam znaczek na kartce z zeszyciku znaczkowego (z lewej) Na tym znaczku znajduje się fragment południowo-zachodniej części alignement Kermario (widok od południa), a na ilustracji strony z zeszyciku znaczkowego pokazano centralną partię alignement Kerlescan (widok od strony wschodniej). W skład Kermario wchodzi ok. 980 kamieni ustawionych w 10 rzędach o długości 1300 m, a alignement Kerlescan składa się z ok. 555 głazów w 13 rzędach o długości ok. 800 m.
Francja, całostka Cp (2005 r.)

Obok menhirów tworzących alignement, w Carnac znajduje się wiele innych obiektów megalitycznych. Jeden z nich, ogromny kurhan Saint-Michel (dł. 217 m, szer. 59 m, wys. 12 m), został rozkopany w 1862 roku przez R. Gallesa. Znaleziono w nim naszyjniki z turkusu i kości oraz 40 płaskich siekier kamiennych, datowanych na późny neolit i początek epoki brązu (ok. 3000–2000 BC). Obecnie na kurhanie tym stoi współczesna kaplica.

Poza megalitami wirniki i frankatury mechaniczne z Carnac reklamują inne atrakcje turystyczne tej miejscowości: plażę, klimat oraz muzeum Carnac, Francja (2.08.1965) Carnac, Francja (3.08.1967) Carnac, Francja (13.07.1970) Carnac, Francja (10.11.1986) Carnac, Francja (26.01.1987) Carnac, Francja (3.09.1996) Carnac, Francja (23.03.2001) Carnac, Francja (5.06.2003)

Francja (sanktuaria megalityczne)

Francja, Mi 2556 (5.07.1986)	Petreto-Bicchisano, Francja (28.07.1986)
Założenie megalityczne Filitosa na wyspie Korsyce (dep. Corse-du-Sud, reg. Korsyka), stanowisko położone w dolinie rzeczki Taravo, w pobliżu jej ujścia do Zatoki Valinco. Stanowisko odkrył w 1946 roku właściciel terenu, Charles-Antoine Cesari. W 1954 roku rozpoczęto systematyczne prace archeologiczne (badania wykopaliskowe od 1956 r.) pod kierownictwem Rogera Grosjeana, który prowadził je praktycznie do swojej śmierci w 1975 roku. Pierwsi osadnicy pojawili się tutaj we wczesnym neolicie (V tys. BC). To skaliste wyniesienie ofiarowało dogodne schronienia, które były wykorzystywane do zamieszkania. Znalezione tutaj fragmenty naczyń ceramicznych zdobione odciskami krawędzi muszli sercówki, dołkami i dziurkami, pozwalają zaliczyć tych najstarszych mieszkańców Filitosy do kręgu z ceramiką impresso-cardium. Posługiwali się oni narzędziami z krzemienia i obsydianu. Ten ostatni surowiec, który nie występuje na Korsyce, musiał zostać sprowadzony z Sardynii, z okolic Monte Arci. Obecność materiału ceramicznego typu Basi poświadcza też okupację stanowiska w środkowym neolicie (IV–pocz. III tys. BC).
Petreto-Bicchisano, Francja (5.07.1986)	Petreto-Bicchisano, Francja (28.07.1986)
Najstarsze konstrukcje megalityczne wzniesiono w III tys. BC. Były to grobowce dolmenowe oraz kilka rzędów menhirów typu sylwetowego (wys. do 2,95 m), przypominających zarysy postaci ludzkich (głowa, tułów), niekiedy z zaznaczonymi pewnymi szczegółami anatomicznymi (np. linią rytą podkreślano granicę między głową a szyją). Szczyt budownictwa megalitycznego wiąże się z początkiem II tys. BC, jednak większość zachowanych do dziś struktur powstała, według dat radiowęglowych, dopiero w drugiej połowie II tys. BC. Powstają wówczas menhiry antropomorficzne, które były ustawiane wokół wylepionych gliną miejsc, gdzie palono zmarłych (to jedne z najstarszych przejawów praktykowania tego nowego obrządku pogrzebowego w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego). Nieco późniejsze są stele-menhiry przedstawiające zapewne najeżdżających wyspę napastników (reprezentujących tzw. „ludy morza”) uzbrojonych w sztylety i miecze z brązu, a cały kompleks sanktuariów i miejsc ciałopalenia w Filitosie został otoczony potężnym murem kamiennym. Nowi zdobywcy wyspy zniszczyli menhiry i dolmeny, rozpoczęli natomiast wznoszenie okrągłych świątyń megalitycznych.