Wczesny Homo — Homo habilis

Około 2 mln lat temu żyły obok siebie trzy gatunki hominidów: Australopithecus boisei, Homo habilis i Homo erectus. Obecnie Homo habilis bywa przez niektórych antropologów dzielony na dwa gatunki: Homo habilis i Homo rudolfensis.

Homo habilis, dosłownie „człowiek zręczny” — najwcześniejszy (ok. 2,4–1,5 mln lat temu) hominid o większym mózgu. Ogólnie podobny do australopiteków, ale posiadał delikatniejszą, lepiej wysklepioną czaszkę o pojemności 500–750 cm3. Twarzoczaszki są mniejsze, mniej masywne, a uzębienie drobniejsze. Jego sylwetka była jednak podobna do australopiteków. Osiągał 120 cm wzrostu i 45 kg wagi. Na podstawie budowy anatomicznej dłoni można stwierdzić, że człowiek ten posiadał zdolność wykonywania precyzyjnych czynności (stąd nazwa gatunku).
Na podstawie odkryć z wąwozu Olduvai (Tanzania), można uważać Homo habilis za istotę wytwarzającą pierwsze znane prymitywne narzędzia kamienne.

Homo habilis

Palau, Mi 1631 (15.03.2000)

Na tym znaczku przedstawiona jest prawdopodobnie (prawdopodobnie, gdyż rysunek jest bardzo niedokładny) czaszka oznaczona jako KNM-ER 1813 (1,9 mln lat), odkryta w Koobi Fora nad jeziorem Turkana (dawniej Rudolfa) w północnej Kenii w 1973 roku przez Kamoya Kimeu. Czaszka jest lekko skrzywiona w lewą stronę, co jest wynikiem nacisków, jakim była poddana w czasie procesu fosylizacji. Jej część twarzowa i podniebienie podobne są do Homo habilis z Olduvai (np. OH 24), mózg jest jednak mniejszy, tylko ok. 510 cm3, co jest grubo poniżej minimum przyjmowanego kiedyś dla tego gatunku (600 cm3) i niewiele przekracza średnią dla australopiteków. Mimo to okaz ten został uznany za osobnika żeńskiego Homo habilis.

Homo habilis znany jest głównie z terenu Afryki Wschodniej (ok. 2,0–1,5 mln lat temu), m.in. z Hadar w Etiopii (AL 666), z kilku znalezisk w Koobi Fora w Kenii (np. wymieniona już czaszka KNM-ER 1823, KNM-ER 992, KNM-ER 1472, KNM-ER 1481, KNM-ER 1805), Olduvai w Tanzanii (np. OH 7, OH 13, OH 16, OH 24 „Twiggy”, OH 62) oraz Swartkrans w RPA (np. SK 847, StW 53). Na bloku Komorów domniemany Homo habilis (z kamiennym narzędziem typu chopping tool w ręku) ukryty jest w lewym dolnym narożniku.	Kuba, Mi 5110 (15.08.2008)	Kambodża, Mi 2259 (25.10.2001)
	Komory, Mi 352 w bl. 90 (7.07.1977)	Komory, Mi 2725 (14.12.2009)

Datowana na ok. 1,8 mln lat temu żuchwa OH 7, zwana też „Jonny's child”, zaliczana do Homo habilis znaleziona w wąwozie Olduvai w Tanzanii wraz z dwoma fragmentami kości ciemieniowej, kośćmi ręki i stopy oraz narzędziami otoczakowymi typu chopping-tool przez Jonathana Leakey'a 2.11.1960 r. w warstwie I. O odkryciu nowego gatunku, dla którego nazwę „Pre-Zinjanthropus” utworzono zgodnie z sugestią Raymonda Darta, doniesiono w styczniu 1964 r. Kuba, Mi 1280 (31.03.1967)

Homo rudolfensis

W opublikowanej w „Nature” w lutym 1992 roku pracy, brytyjski antropolog Bernard Wood stwierdził, że jeśli porównać dwa okazy zaliczane wcześniej do Homo habilis — KNM-ER 1813 i KNM-ER 1470, to okaże się, że różnice między nimi są zbyt duże jak na zmienność wewnątrzgatunkową. Nie chodzi tu też raczej o dymorfizm płciowy — trzeba wyróżnić jeszcze jeden gatunek, który został nazwany Homo rudolfensis, występujący ok. 2,4–1,8 mln lat temu. Informacje o kolejnym okazie zaliczonym do Homo rudolfensis zostały opublikowane w 1993 roku przez zespół pod kierownictwem Friedemanna Schrenka i Timothy'ego Bromage'a. Donoszą oni o odkryciu w pobliżu jeziora Malawi (między wschodnią a południową częścią Afryki) fragmentu żuchwy, datowanego na podstawie korelacji faunistycznej na okres 2,4–2,3 mln lat.

Kambodża, Mi 2257 (25.10.2001)

Kenia, Mi 212 (19.01.1982)

Datowaną na 1,9 mln lat temu czaszkę (oznaczoną jako KNM-ER 1470), odkrył w 1972 roku Bernard Ngeneo z zespołu Richarda Leakey'a w Koobi Fora, na wschodnim brzegu jeziora Turkana (dawniej Rudolfa) w Kenii. Było to jedno z najsłynniejszych znalezisk w dziejach paleoantropologii, które potwierdziło hipotezę L. Leakey'a o istnieniu na początku plejstocenu we wschodniej Afryce, współcześnie z australopitekami, rodzaju Homo (Homo habilis). Dorosły osobnik płci męskiej, do którego należała ta czaszka, posiadał spory mózg (ok. 775 cm3). Odznaczał się też wyjątkowo dużą kwadratową twarzą i dużymi zębami trzonowymi.

Grupa „praludzi” oprawiająca upolowanego hipopotama przy pomocy kamiennych narzędzi.
Kenia, Mi 73 i 70–73 w bl. 5 (15.01.1977)
Tanzania, Mi 73 i 70–73 w bl. 5 (15.01.1977)
Uganda, Mi 156 i 153–156 w bl. 5 (15.01.1977)
Wspólnota Afryki Wschodniej, Mi 306 (3.11.1975)