Archeolodzy i nie tylko

Wśród wielu archeologów, tych z wykształcenia i tych z zamiłowania, tylko niewielu doczekało się upamiętnienia na na znaczkach, kartkach pocztowych lub datownikach. W dodatku niektórzy z nich trafili na te znaki pocztowe za zasługi w innych dziedzinach nauki lub życia społecznego.

Rozwój archeologii był jednak dziełem nie tylko samych archeologów, ale także przedstawicieli wielu innych nauk przyrodniczych i humanistycznych. Tym pierwszym archeologia zawdzięcza przede wszystkim szereg metod fizyko-chemicznych (niewątpliwie najbardziej znaną z nich jest metoda 14C, czyli datowanie radiowęglowe), tym drugim natomiast w pierwszym rzędzie szereg inspiracji metodologicznych.

Archeolodzy

Abbeville, Francja (28.09.1988 i 8.10.1988)

Jacques Boucher de Crèvecoeur de Perthes (1788–1868), pracownik ceł, erudyta, autor esejów, poeta, komediopisarz i nowelista, a także zamiłowany zbieracz i archeolog-samouk. Zebrał ważną kolekcję narzędzi kamiennych, łupanych i gładzonych. W 1837 r. odkrył w aluwiach Sommy poziom, gdzie współwystępowały szczątki wymarłych wielkich ssaków i narzędzia krzemienne (obecnie w zbiorach Muzeum w Abbeville), które zinterpretował jako pozostałości człowieka przedpotopowego. Tę bulwersującą na owe czasy hipotezę przedstawił w opublikowanym po 10 latach badań trzytomowym dziele „Antiquités celtiques et antédiluviennes” (1847–1860 r.), w których starał się udowodnić odległą starożytność człowieka. Jego poglądy były ostro zwalczane, lecz w 1859 r. liczni naukowcy angielscy, przekonani wynikami badań w Abbeville, poparli go w zdecydowany sposób. Jego interpretacje stratygraficzne wykazywały wiele dojrzałości, choć dając upust wyobraźni wiele stron poświęcił symbolicznej interpretacji wytworów krzemiennych. Jednym z najciekawszych badanych przez niego stanowisk było obozowisko łowców dzikich koni z okresu górnego paleolitu w Solutré-Pouilly. Prahistoria zawdzięcza mu też pierwszy podział epoki kamienia na czasy przedpotopowe (paleolit) i celtyckie (neolit). Zmarł w 1868 r. w Abbeville.

Édouard Lartet (1801–1871), francuski adwokat spędzający wolny czas na badaniach kopalnych szczątków kostnych, obficie występujących w rejonie gdzie zamieszkiwał, uległ wpływom idei Georgesa Cuviera. W 1834 r. prace na bogatym stanowisku trzeciorzędowym w Sansan (dep. Gers) doprowadziły go do odkrycia szczątków kopalnej małpy, którą nazwał pliopitekiem. Znalezisko to osłabiło pogląd Cuviera o bardzo późnym pojawieniu się małp i człowieka. Pozwoliło to ukierunkować badania, które doprowadziły do wyodrębnienia nowej gałęzi paleontologii — antropologii, zajmującej się człowiekiem, której Lartet stał się twórcą. W 1850 r. osiedlił się w Paryżu, gdzie całkowicie poświęcił się badaniom. W 1860 r. przedstawił w Akademii wyniki swoich prac wykopaliskowych w jaskini Aurignac (dep. Haute Garonne) w referacie „Sur l'ancienneté géologique de l'espèce humaine dans l'Europe occidentale” (O starożytności geologicznej rodzaju ludzkiego w zachodniej Europie). Rok później zaproponował nową klasyfikację czasów prahistorycznych opartą na zmienności ssaków, których szczątki charakteryzują poszczególne okresy. Jako pierwszy dokonał periodyzacji paleolitu. Na podstawie kryteriów paleontologicznych i zmianom w wyglądzie artefaktów podzielił go na cztery fazy. Wykopaliska prowadzone od 1864 r. wraz z Anglikiem Christy doprowadziły do poznania licznych stanowisk paleolitycznych w dolinie rzeki Vézère. W 1869 r. przyznano Lartetowi katedrę paleontologii w Muséum national d'histoire naturelle, jednak śmierć (zmarł w Seissan, dep. Gers) nie pozwoliła mu zainaugurować wykładów.

Seissan, Francja (31.07.1971) Aurignac, Francja (5.07.1993)

W Aurignac (dep. Haute Garonne, reg. Midi Pyrénées) znajduje się jaskinia, odkryta w 1852 roku przez Jean-Baptiste Bonnemaison. Od 1860 r. prowadził w niej prace Édouard Lartet. Jaskinia była zamieszkała przez ludność kultury oryniackiej (stanowisko eponimiczne dla tej kultury), a w eneolicie służyła jako miejsce składania zmarłych. W 1962 roku w Aurignac otwarte zostało Musée de la Préhistoire d'Aurignac.

Oscar Montelius (1843–1921), szwedzki archeolog, profesor muzeum historycznego w Sztokholmie. Stworzył metodę typologiczną w archeologii („Die typologische Methode”), a na podstawie typologii wytworów brązowych i żelaznych opracował chronologię względną epok brązu i żelaza w Europie. W roku 1917 O. Montelius rozważając funkcję monumentalnego grobu łodziowatego „Ales stenar” (Kåseberga, ksp. Valleberga, prov. Skania) wysunął teorię, że był to zbiorowy pomnik Wikingów, którzy zginęli w zamorskich wyprawach zdobywczych. Podobizna O. Monteliusa na znaczku przedstawiona została według portretu autorstwa prof. E. Stenberga. Szwecja, Mi 302 A i D oraz 303 A (9.09.1943) Sztokholm, Szwecja (9.09.1943)

Zygmunt Gloger (1845–1910), etnograf, archeolog i historyk. Organizator i prezes Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego oraz Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Urodził się w 3 listopada 1845 roku w Kamionce w pow. łomżyńskim. Kultem „rzeczy starożytnych” zaraził się od swego ojca i już jako kilkunastoletni chłopiec szkicował zabytki starej architektury znajdujące się w najbliższej okolicy rodzinnego domu. Studiował w Warszawskiej Szkole Głównej, a później także w Krakowie na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego zainteresowania etnograficzne z cała mocą ujawniły się podczas studiów. W roku 1867 pojawiły się w gazetach pierwsze artykuły Glogera, a on sam wyruszył na pierwsze wyprawy archeologiczne do Grodna i w okolice Płocka. W 1870 roku Z. Gloger zaczął prace w Komisji Historycznej przy Towarzystwie Naukowym Krakowskim. Kilkakrotnie wybierał się na wyprawy wzdłuż rzek: Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy w poszukiwaniu pamiątek archeologicznych. Coraz więcej podróżuje, coraz więcej pracuje i coraz więcej pisze i to już nie tylko artykuły do różnych pism, ale także własne książki. W 1884 roku, po śmierci ojca, obejmuje majątek w Jerzewie. Tu powstają kolejne jego publikacje „Słownik gwary ludowej w okręgu tykocińskim”, „Dumy i pieśni”, „110 śpiewów z ust ludu” czy „Skarbiec strzechy naszej”. W 1900 r. Gloger wydaje trzy duże dzieła: „Rok polski”, „Geografia historyczna ziem dawnej Polski” i pierwszy tom „Encyklopedii staropolskiej ilustrowanej”. Najwięcej czasu i pieniędzy pochłaniał Glogerowi zajmowała praca nad encyklopedią. W zamierzeniu autora miało to być wydanie kilkunastotomowe w efekcie zakończyło się na czterech tomach. W 1906 roku Gloger tworzy dwa nowe towarzystwa: Opieki nad Zabytkami Przeszłości i Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Zmarł po ciężkiej chorobie w Warszawie 15 sierpnia 1910 roku. Wybrane publikacje archeologiczne Z. Glogera z „Wiadomości Archeologicznych”: Osady nad Niemnem i na Podlasiu z czasów użytku krzemienia, t. 1: 1873, s. 97–124. Osady z czasów użytku krzemienia, pod Kobylinem, Zambrzycami i Zalesiem, t. 3: 1876, s. 115–119. Osady z czasów użytku krzemienia, pod Sieniawą, Szczakową i Borkiem Falęckim, t. 3: 1876, s. 120–124. Wołyń i wykopaliska moszczanickie ze zbioru ś. p. Ludwika Pawłowskiego, t. 4: 1882, s. 80–97.

Polska, Mi 4231 = Fi 4081 (20.02.2006) Tykocin (3.11.1985) Nr 85323 wg katalogu A. Myślickiego

Julien Étienne Léopold Sacaze (1847–1889), francuski prawnik oraz archeolog-amator specjalizujący się w pradziejach Pirenejów. Współpracował z naukowcami z Tuluzy, a w szczególności z Édouardem Piette (1827–1906) w trakcie jego badań wykopaliskowych. Bagnères-de-Luchon, Francja (8–9.07.1972)

Themistocles Zammit (1864–1935), fizyk, językoznawca, pedagog i entuzjasta archeologii. Prowadził badania wykopaliskowe na wielu stanowiskach archeologicznych na Malcie, m.in. w Tarxien koło La Valletta (w latach 1915–1919). Poniżej jego podobizny oraz na przywieszce, pokazana jest ozdobiona czterema spiralami płyta kamienna z lewego „ołtarza” wewnątrz drugiej apsydy środkowej świątyni w Tarxien. Zbiory: National Museum of Archaeology w Valletta. Malta, Mi 926 (29.03.1994)

Francja, Mi 2050 (15.10.1975) Jednym z tych, którzy prawie całe swoje życie poświęcili badaniom sztuki paleolitycznej był Henri Édouard Prosper Breuil, często nazywany po prostu abbé Breuil (1877–1961), ksiądz i prahistoryk francuski. Już w 1896 roku uczestniczył w wykopaliskach w Campigny, a następnym roku, podczas podróży naukowej do Périgord i w Pireneje zapoznał się ze zbiorami paleolitycznymi E. Piette'ego. W 1900 roku został wyświęcony na księdza. Rok później odkrył z L. Capitanem i D. Peyrony ryty naścienne w jaskini les Combarelles. Wykonał odrysy dzieł naskalnych z tej jaskini, a później w jaskini Font-de-Gaume. Zajmował się przedstawieniami w Marsoulas i Altamirze. Brał też udział w różnych wykopaliskach w Dordonii, zwłaszcza w Laugerie-Haute i Teyjat. Sława jego pierwszych prac przyczyniała się do nominacji Breuila na prywatnego docenta na uniwersytecie we Fryburgu. Dokonał wówczas rewizji stratygrafii serii stanowisk górnego paleolitu i w 1906 roku umieścił okres oryniacki na jego właściwym miejscu w chronologii. W 1910 roku został powołany do Institut de Paléontologie Humaine w Paryżu, gdzie wykładał etnografię prahistoryczną. Po I wojnie światowej zainteresował się głównie dolnym paleolitem i zdefiniował kolejno kultury: abwilską, lewaluaską, klaktońską i tajacką. W 1929 utworzono dla niego pierwszą katedrę prahistorii w College de France (którą kierował do 1947 roku), a 9 lat później został członkiem Institut de France. Od początku XX wieku nie było prawie odkryć, do przy których nie proszono by o jego uczestnictwo. Podróżował do Europy Środkowej, Anglii, Chin, jeździł też do Etiopii i Somalii z P. Teilhard de Chardinem. Począwszy od 1940 roku poświęcił 17 miesięcy na badania terasów nadmorskich w Portugalii. W latach 1942–1951 objechał południową Afrykę dla zbadania tamtejszych przemysłów i dokonania całościowej analizy sztuki południowej. Poznawanie sztuki prahistorycznej stało się najważniejszą częścią działalności Breuila. Kierował inwentaryzacją najważniejszych zdobionych jaskiń paleolitycznych Francji i Hiszpanii. W pracy Quatre Cents Siecles d'art pariétal (1952) przedstawił panoramę sztuki franko-kantabryjskiej. W sumie opublikował ok. 2000 prac naukowych.

Rumunia, Mi 2071 (20.07.1962) Constanţa, Rumunia (10.10.1982) Vasile Pârvan/Pîrvan (1882–1927), archeolog, historyk i epigrafik, profesor Uniwersytetu w Bukareszcie i członek Akademii Rumuńskiej, uważany za ojca rumuńskiej archeologii. Jego zainteresowania koncentrowały się na studiach nad cywilizacją grecko-rzymską. Prowadził badania wykopaliskowe na wielu stanowiskach, m.in. w Histrii i nad Tropaeum Traiani, opublikował liczne prace poświęcone Getom i Dakom, a także roli Scytów i Celtów w rozwoju kultury Geto-Daków, ale także już w 1922 r. po raz pierwszy podał informacje o osadzie w Gumelniţa, stanowisku eponimicznym dla ważnej kultury neolitycznej wystepującej (ok. 4400–3500 BC) na terenie wschodnich Bałkanów i w rejonie dolnego dorzecza Dunaju. Rumunia, Mi P 385 (1963 r.)

Poznań 9 (2.12.1985) Nr 85356 wg katalogu A. Myślickiego kartka beznominałowa RUP Poznań Miasto (maj 2004)

Józef Kostrzewski (ur. 1885 w Węglewie, zmarł w 1969 r. w Poznaniu), archeolog i muzeolog. Studiował archeologię (1909–1914), m.in. w Berlinie. Od 1914 roku był pracownikiem Muzeum im. Mielżyńskich w Poznaniu, a następnie (1923–1958) kierownikiem kolejnych instytucji przechowujących zbiory tego Muzeum, w tym (od 1950) Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. W 1919 był współorganizatorem, a następnie profesorem Uniwersytetu w Poznaniu oraz (1919–1939, 1945–1950 i 1956–1960) kierownikiem tamtejszego Instytutu Prehistorycznego (w latach 1950–1956 na przymusowej emeryturze). Od 1928 był członkiem PAU, od 1952 PAN. Założył i redagował „Przegląd Archeologiczny” (1919–1969), „Z Otchłani Wieków” (1926–1969), „Fontes Praehistorici” (1950–1959). Był założycielem (1920) i prezesem (1946–1953) Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego, a następnie Polskiego Towarzystwa Archeologicznego (1953–1969). Wybitny badacz, bardzo aktywny w wielu dziedzinach archeologii, wywarł poważny wpływ na powstanie nowoczesnej archeologii w Polsce. Prowadził liczne badania wykopaliskowe (poza Biskupinem także na stanowiskach neolitycznych: Rzucewo koło Pucka, Wiórek i Luboń koło Poznania, Szlachcin koło Środy Wlkp.). Usystematyzował wiedzę dotyczącą zarówno poszczególnych epok (zwłaszcza brązu, okresu lateńskiego i wczesnego średniowiecza), jak i obszarów, m.in. Wielkopolski, Śląska, Pomorza. Był najwybitniejszym przedstawicielem koncepcji autochtonistycznej, zakładającej obecność Słowian na ziemiach polskich jeszcze przed okresem wczesnego średniowiecza, a za najstarszą kulturę prasłowiańską uważał kulturę przedłużycką. Był autorem ponad 700 prac naukowych, m.in.: Wielkopolska w czasach przedhistorycznych (1913), Prehistoria ziem polskich (wraz z R. Jakimowiczem i S. Krukowskim, 1939), Kultura prapolska (1947), Zagadnienie ciągłości zaludnienia ziem polskich w pradziejach (1961), Pradzieje Polski (wraz z W. Chmielewskim i K. Jażdżewskim, 1965).

Jonas Puzinas (1905–1978), pierwszy litewski archeolog posiadający wykształcenie uniwersyteckie. Studiował na uniwersytetach w Kownie i Heidelbergu. W latach 1928–1930 pracował w Muzeum Miasta Kowna, a w 1934 roku został dyrektorem tegoż muzeum. Od 1936 do 1940 r. był dyrektorem Działu Pradziejowego Muzeum Kultury w Kownie. W 1940 r. przeniósł się na uniwersytet w Wilnie, gdzie w 1941 roku został profesorem i objął Katedrę Archeologii. W 1944 r. uciekł do Niemiec, gdzie od 1946 do 1949 roku pracował jako dyrektor Wydziału Litewskiego Uniwersytetu Bałtyckiego w Hamburgu. W 1949 roku wyemigrował do USA, gdzie brał udział w tworzeniu Encyklopedii Litewskiej (Boston Lithuanian Encyclopedia). J. Puzinas doprowadził do rozpoczęcia pierwszych planowych badań archeologicznych na terenie Litwy, ustalenia litewskiej terminologii archeologicznej, usystematyzowania pozyskanych danych, organizowania wystaw naukowych, opracowania podstaw pradziejów Litwy, a także do wykształcenia wielu młodych adeptów archeologii. W tle znaczka topór i motyka z poroża (lustrzane odbicie) kultury kundajskiej z miejscowości Kirsna oraz dwie bursztynowe figurki (obie w lustrzanym odbiciu) antropomorficzne (wys. 9,6 cm i 14,3 cm) kultury narwskiej z Juodkrantė (ok. 3000 BC). Zbiory: Institut und Museum für Geologie und Paläontologie der Universitat Göttingen (nr inw. 58-002 i 58-001).

Litwa, Mi 865 (8.01.2005)

ZSRR, Mi U 543 (1988)

Aleksej Pavlovič Okladnikov (Алексей Павлович Окладников, 1908–1981), rosyjski archeolog, historyk i etnograf, członek AN ZSRR od 1968 r., 8 kwietnia 1974 r. otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Bohater Pracy Socjalistycznej (1978 r.). W 1938 r. znalazł w małej jaskini Teshik-Tash (ros. Тешик Таш, uzb. Teshik-Tosh, tj. Dziurawy Kamień) koło Bajsuntau (wilajet Surxondaryo, Uzbekistan), na wysokości ok. 1600 m n.p.m., liczący ok. 70 tys. lat grób, w którym złożono ok. 8–9-letnie dziecko neandertalskie. Jamę grobową otaczał krąg z 6 czaszek kozic syberyjskich z pionowo ustawionymi porożami. Było to wtedy najbardziej na wschód wysunięte znalezisko szczątków neandertalczyka. W jaskini stwierdzono 5 poziomów kulturowych oddzielonych warstwami sterylnymi. We wszystkich poziomach występowały materiały krzemienne tej samej grupy mustierskiej z techniką lewaluaską oraz kości kozicy syberyjskiej. Najwyższy poziom kulturowy datowano metodą uranową na ok. 44 tys. lat temu.

Alojz Benac (1914–1992), archeolog zainteresowany szczególnie okresem neolitu. Prowadził prace wykopaliskowe i publikował materiały archeologiczne m.in. ze stanowisk osadowych i telli kultury Starčevo i Butmir w miejscowościach Nebo, Obre, Okolište i Raskršće. Bośnia i Hercegowina, Mi 130 (5.05.1998)

Josep Mascaró Pasarius (1923–1996), archeolog i kartograf samouk. Opracował mapy Minorki i Majorki, a następnie zajął się badaniem zabytków megalitycznych na Balearach. Wyniki swych prac opublikował w licznych wydawnictwach, z których najważniejsze to „Els monuments megalítics de l'illa de Menorca” z 1958 roku, „Prehistoria de las Baleares” z 1968 r. i „Prehistòria de Menorca”, opublikowana w 1980 r. Alaior, Hiszpania (22.04.2005)

Archeologię, tak jak każdą naukę, tworzą co prawda głównie wybitni naukowcy, ale nie można zapomnieć o pracy tysięcy pracowników fizycznych, w tym także wolontariuszy, tacy jak skauci przedstawieni na znaczku mołdawskim podczas czyszczenia i inwentaryzacji znalezisk archeologicznych. Mołdawia, Mi 582 (8.05.2007)

Fizycy i chemicy

Gujana, Mi 7358 (12.02.2002)	Monako, Mi 2735 (3.12.2004)	Saint Vincent, Mi 1889 (25.11.1991)	Szwecja, Mi 1516 (29.11.1988)
Willard Frank Libby (1908–1980), profesor Uniwersytetu w Chicago (1945–1959) i w Los Angeles (od 1959). Prowadził badania promieniowania kosmicznego i opracował metodę radiowęglową 14C datowania promieniotwórczego (tzw. zegar archeologiczny), za co otrzymał w 1960 Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Wprowadzona w 1949 r. metoda 14C (później udoskonalona przez wprowadzenie kalibracji i metody akceleratowej spektrometrii masowej, która znacznie zwiększyła precyzję datowania) miało ogromne znaczenie dla archeologii. Ostatecznie ustaliła ona chronologię kultur prahistorycznych oraz pozwoliła uściślić ustalenia chronologiczne dotyczące starożytności (Libby badał m.in. belki z pałacu syryjskiego z I tys. p.n.e., buty znalezione przy inkaskiej mumii, czy drewno z łodzi pogrzebowych faraonów IV dynastii). Mimo początkowego oporu ze strony niektórych uczonych metoda radiowęglowa szybko przyjęła się w archeologii i jest dziś najbardziej użytecznym i wiarygodnym typem datowania bezwzględnego. Dzięki Libby'emu archeolodzy otrzymali potężne narzędzie chronologiczne, którego dotąd nie posiadali.

Do postępu w badaniach nad sztuką jaskiniową przyczynił się znacznie Henri Moissan (1852–1907), chemik, laureat nagrody Nobla w 1906 roku. Opracował on metodę chemicznego datowania malowideł jaskiniowych poprzez analizę składników farb. Francja, Mi 2533 (22.02.1986) Francja, Mi 4165 (14.01.2006) Szwecja, Mi 567 A i D (10.12.1966) Gwinea, Mi 4243 (29.05.2009)

Geolodzy i speleolodzy

Norbert Casteret (1897–1987), francuski speleolog, odkrywca i badacz wielu jaskiń w Pirenejach francuskich i w Hiszpanii. Przez pół wieku (1920–1970) był czołowym speleologiem Francji, prowadząc m.in. pionierskie eksploracje jaskiń francuskich samotnie nurkując na bezdechu. Już w sierpniu 1922 roku badał jaskinię Montespan (dep. Haute-Garonne, u stóp francuskich Pirenejów). Aby sforsować wejście do jaskini przepłynął w zupełnych ciemnościach długi, pełen stalaktytów korytarz, nie znając ani jego długości, ani dokąd prowadzi. W następnym roku odkrył w tej jaskini naskalne rysunki z okresu magdaleńskiego oraz około 30 glinianych rzeźb o wysokości do 1 m. Najciekawszą jest figura niedźwiedzia (dł. 1,1 m, wys. 0,6 m), która zamiast głowy miała nasadzoną czaszkę tego zwierzęcia. W 1928 roku Casteret znalazł ślady pobytu ludzi z okresu rzymskiego w Grotte de Girosp, a w 1933 opublikował swoją pierwszą książkę „Dix ans sous terre” (Dziesięć lat pod ziemią), w której zebrał wyniki swych prac z lat 1922–1933, m.in. przedstawił odkrycia z Montespan. W 1948 roku ukazała się też jego praca o jaskini Lascaux.

Francja, Mi 3488 (16.09.2000)