Środowisko

Starsza i środkowa epoka kamienia, a więc w paleolit i mezolit, to okres kiedy ludzie zdobywali pożywienie drogą łowiectwa, rybołówstwa i zbieractwa. W tym czasie znacznym zmianom ulegał klimat, od skrajnie niekorzystnego w czasie maksimum zlodowaceń, po nawet cieplejszy niż obecnie (optimum klimatyczne w okresie atlantyckim). Zmieniały się warunki środowiskowe: kształty lądów, pokrywa glebowa i szata roślinna. W miarę tych przemian ówcześni ludzie polowali na zwierzęta typowe dla klimatu chłodnego (mamuty, renifery) albo faunę charakterystyczną dla ciepłolubnych lasów liściastych (jelenie, sarny, dziki i inne).

Jersey, Mi 278–280 (20.04.1982) Zmieniał się klimat, zasięgi lądów i mórz, zmieniało się środowisko naturalne. Zmniejszały swe rozmiary rozległe lodowce kontynentalne, a uwolniona woda powodowała wzrost poziomu mórz i oceanów. Zatopione zostały wtedy pomosty lądowe łączące Brytanię i Skandynawię z pozostałą częścią kontynentu.

Jednymi z najgroźniejszych drapieżników miocenu i plejstocenu były tygrysy szablozębne — machajrodonty (Machairodontinae), będące podrodziną kotowatych. Wyróżnia się wśród nich kilka rodzajów: Dinofelis Machairodus Homotherium Megantereon Smilodon Bułgaria, Mi 2093 (29.05.1971) Machajrodon (Machairodus), wymarły wielki kot o wielkość zbliżonej do lwa, zamieszkujący niegdyś (ok. 10 mln lat temu) Eurazję. Jego przednie kończyny były wyższe od tylnych, miał krótki ogon i wciągalne pazury. Najbardziej charakterystyczną cechą były jednak ogromne (do 20 cm długości) górne kły, bocznie spłaszczone i na krawędzi ząbkowane oraz brak kłów dolnych. Takie zęby służyły do rozpruwania skóry i miękkich fragmentów ciała, a także przytrzymywania zdobyczy. Używanie tak wielkich kłów możliwe było dzięki temu, że żuchwa kotów szablozębnych mogła się odchylać od szczęki górnej aż o 90°. Dla porównania — u współczesnych kotów szczęki rozwierają się tylko na 65°. Polska, Mi 1662 (5.03.1966) Homoterium (Homotherium latidens) zamieszkiwał w okresie plejstocenu m.in. tereny Francji i Wielkiej Brytanii (jego szczątki odkryto np. w Stanton Harcourt koło Oxfordu). Jego czaszka miała ok. 36 cm długości, a długość ciała wynosiła około 1,3 m. Wielka Brytania, Mi 2391 (21.03.2006) Megantereon (Megantereon whitei) żył w późnym miocenie i wczesnym plejstocenie (ok. 2–3 mln lat temu) na obszarach południowej Afryki, Indii, USA (Teksas) i Francji. Zwierzęta te osiągały długość ok. 1,2 m. Gibraltar, Mi 915 i 915 z zeszyciku znaczkowego (9.05.2000) Smilodon (smile-o-don — złożenie greckich słów oznaczających nóż i ząb), wymarły rodzaj machajrodontów, które żyły od ok. 3 mln. do 10 tys. lat temu w Ameryce Północnej i Południowej. Najbliżej są z nimi spokrewnione Machairodus. Smilodony zwane są także tygrysami szablozębnymi. W pełni dojrzały smilodon ważył około 200 kg, posiadał krótki ogon, potężne kończyny i dużą głowę. Wielkością był zbliżony do lwa. Kąt rozwarcia jego szczęk wynosił 120°, a kły miały długość około 17 cm. Pierwszy gatunek zaliczony do tego rodzaju pojawił się ok. 2,5 mln lat temu. Był to Smilodon gracilis zasiedlający wschodnie obszary Ameryki Północnej. Był najmniejszym z trzech poznanych dotychczas gatunków smilodontów. Wielkością był zbliżony do leoparda. Po połączeniu obu kontynentów amerykańskich zasiedlił tereny Ameryki Południowej. Od niego wywodzi się największy ze smilodontów — Smilodon populator. Doskonale zachowane szczątki tego kota znaleziono w wielu rejonach Ameryki Południowej. Prawdopodobnie ciężar dorosłego samca przekraczał 300 kg. W porównaniu ze swoim przodkiem miał on masywniejszą budowę i dłuższe proporcjonalnie kły. W późniejszym plejstocenie Amerykę Północną zdominował trzeci gatunek — Smilodon fatalis. Jest to najlepiej poznany przedstawiciel machajrodontów. Gatunek ten zasiedlał obszary całej Ameryki Północnej na południe od stepów mamutowych oraz Amerykę Środkową i Południową na zachód od pasma Andów. Smilodon fatalis osiągał rozmiary zbliżone do dzisiejszego afrykańskiego lwa. Szczątki wielu osobników w jednym miejscu sugerują możliwość istnienia u nich zachowań społecznych. Zaleczone złamania na niektórych kościach pozwalają sugerować, że ranne osobniki były karmione przez resztę grupy. Prawdopodobnie podstawą ich zdobyczy były liczne wówczas w Ameryce Północnej koniowate, bizony, wielbłądy, jelenie, być może również niektóre trąbowce i leniwce naziemne. W Ameryce Południowej Smilodon populator mógł polować na liczne konie i lamy oraz na szczerbaki i ostatnie litopterny i notoungulaty. Zarówno Smilodon populator jak i Smilodon fatalis doczekały się pojawienia w Nowym Świecie Paleoindian. Ostatnie szczątki smilodontów z obu Ameryk datuje się na ok. 11–9 tys. lat temu.

Gwinea, Mi 1170 A i B (1.11.1987) Francja, Mi 4403 (19.04.2008)

Bułgaria, Mi 2089 (29.05.1971)	Rübeland, Niemcy (18.07.1994)	Niedźwiedź jaskiniowy (Ursus spelaeus) wielkością przewyższał dzisiejsze niedźwiedzie (okaz eksponowany od 1961 roku w Muzeum Geologicznym PIG mierzył 185 cm długości, 120 cm wysokości w kłębie, a długość jego czaszki wynosiła ok. 55,5 cm). Dorosłe osobniki mogły osiągać wagę ponad 900 kg. Miały dużą, masywną głowę, wysokie, stromo nachylone czoło, mocne szczęki z silnie rozwiniętymi kłami i dużymi zębami trzonowymi. Przednia część ciała była wyższa i mocniej zbudowana niż tylna. Charakteryzowała się dobrze rozwiniętym, wysokim barkiem i masywnymi, stosunkowo krótkimi kończynami oraz niewielkimi uszami. Ciało pokrywało gęste, grube ciemnobrązowe futro dobrze chroniące go przed mrozem. Niedźwiedzie te odżywiały się niemal wyłącznie pokarmem roślinnym. Żyły krócej niż współczesne niedźwiedzie i mogły osiągać wiek do 20 lat. Ich naturalnym schronieniem były jaskinie.
Cluj Napoca 8, Rumunia (16.02.1993)	Wielka Brytania, Mi 2395 (21.03.2006)

Rumunia, Mi 2553 (25.11.1966)	Iserlohn, Niemcy (26.04.1992)	Macedonia, Mi 137 (17.09.1998)
Kompletne szkielety niedźwiedzi jaskiniowych należą do wyjątkowych znalezisk m.in. dlatego, że żyjące współcześnie z nimi hieny jaskiniowe rozszarpywały ciała, łamały i rozwłóczyły kości padłych niedźwiedzi (w 1948 roku Stefan Zwoliński, słynny zakopiański speleolog, znalazł prawie kompletny szkielet w jednej z odkrytych przez siebie komór Jaskini Magurskiej znajdującej się na wysokości 1465 m n.p.m. w zboczu Kopy Magury, w Tatrach). Znane są przypadki masowego występowania kości niedźwiedzi jaskiniowych w namuliskach jaskiń, np. w Jaskini Nietoperzowej znaleziono szczątki około 1000 okazów. Najczęściej w stanie kopalnym spotykane są kości długie, zęby, czaszki, fragmenty żeber i inne kawałki kości różnowiekowych osobników zarówno bardzo młodych, wielkości niewielkiego kota, jak i starych, schorowanych, z wyraźnie widocznymi zmianami zwyrodnieniowymi świadczącymi o przebytych chorobach np. artretyzmie.

Najliczniej występują w osadach kości osobników młodych, rocznych i 2–3 letnich, co jest zjawiskiem naturalnym, ponieważ najwięcej wśród drapieżnych ginie młodych osobników. Ponadto znane są ślady bytowania niedźwiedzi jaskiniowych takie jak: odciski stóp, ślady pazurów, wygłady ścian w miejscach, gdzie niedźwiedzie czyściły futro oraz wyślizgane tzw. zjeżdżalnie młodych niedźwiadków. Niedźwiedzie jaskiniowe żyły przynajmniej częściowo współcześnie z człowiekiem pierwotnym. Były one dla niego cenną zwierzyną łowną i konkurentem do ciepłych schronień, jakim były wówczas jaskinie. Człowiek polował na nie zasadzając się w wąskich wąwozach i dolinkach lub czatując przy otworach jaskiń. Były to krwawe i niebezpieczne dla ludzi polowania. Łowcy używali do walki wręcz długich oszczepów oraz wykorzystywali blisko leżące duże głazy, które mogli staczali z góry, ze skalnych urwisk na wychodzące z jaskini lub walczące z współplemieńcami zwierzęta. Niektórzy badacze sądzą, że istniały wyspecjalizowane plemiona łowców niedźwiedzi, które żyły głównie w górach, wytwarzały narzędzia z kości upolowanych zwierząt oraz uprawiały swoisty kult niedźwiedzia, podobnie jak niektóre współcześnie żyjące plemiona zamieszkujące wschodnią Syberię (np. Ainowie). Inni natomiast uważają, że niedźwiedzie jaskiniowe dla prahistorycznego człowieka były tylko pożądaną zdobyczą. Bez wątpienia ówczesny człowiek ulegał fascynacji tymi zwierzętami. Wzbudzały one w nim zarówno strach jak i podziw. Były dla niego niebezpiecznymi wrogami jak i cenioną zwierzyną łowną. Świadczą o tym wizerunki tego największego żyjącego kiedykolwiek niedźwiedzia, na ścianach wielu jaskiń (np. w jaskini Tayat). Gwinea, Mi 1169 A i B (1.11.1987)

Rumunia, Mi 2555 (25.11.1966) Jednak niedźwiedź jaskiniowy nie może się jednak równać pod względem liczby przedstawień w jaskiniach z żubrem (Bison bonasus), czy też z bizonem długorogim (Bison priscus), które były podstawowymi dostarczycielami pokarmu mięsnego dla ludzi z końca starszej epoki kamienia. Wielkość żubra była znaczna: długość do 350 cm, wysokość w kłębie do 200 cm, a ciężar do 1000 kg. Cluj Napoca 6, Rumunia (17.02.1993)

Mamuty olbrzymie, europejskie (Mammuthus primigenius), występowały w Europie, północnej Azji i Ameryce Północnej w górnym plejstocenie i wyginęły ostatecznie z końcem tego okresu, około 12 tys. lat temu. Osiągały znaczne rozmiary: długość do 8,0 m, wysokość w kłębie do 3,5–4,0 m, ciężar do 8000 kg. Żyły stadnie, osiągając wiek do ok. 70 lat. Mamuty były typowymi mieszkańcami tundry, w strefie klimatu umiarkowanie chłodnego, rozciągającej się na przedpolu lądolodu. Posiadały zęby trzonowe zdatne były do rozcierania twardego pokarmu roślinnego, a ich ciało pokrywało rudawobrunatne, długowłose futro, podścielone bardzo gęstą sierścią. Pod skórą zalegała gruba na ok. 8 cm warstwa tłuszczu, co w połączeniu z obfitym futrem doskonale chroniło zwierzę przed mrozem. Mamuty dostateczną ilość pokarmu znajdowały w tundrze tylko latem, dlatego w letnich miesiącach gromadziły, na trudny okres długotrwałej i surowej zimy, zapasy tłuszczu w wydatnym garbie na grzbiecie. Miało to wpływ na ich bardzo charakterystyczną sylwetkę — krótszy niż u dzisiejszych słoni tułów o spadzistym grzbiecie. Typowymi dla mamutów były też wielkie uszy i masywne, sięgające 3,5 m długości, ciosy (popularnie zwane kłami), wygięte ku górze i tyłowi, służące do obrony i wyszukiwania pożywienia pod śniegiem i lodem. W wiecznej zmarzlinie Syberii znajdowane są bardzo dobrze zachowane ciała tych zwierząt wraz z częściami miękkimi, takimi jak skóra, futro i mięso. Mamuty te wpadały prawdopodobnie w szczeliny w ziemi lub ludzie i ulegając całkowitemu zamrożeniu mogły przetrwać w niezmienionej postaci aż do czasów współczesnych. Taki stan zachowania ciał obecnie umożliwia wiernie odtworzyć ich wygląd, budowę tkanek i skóry, a także określić (na podstawie zawartości treści żołądka) rośliny, które stanowiły ich pożywienie. Składały się na nie pędy i gałązki wierzby, olchy, brzozy, młode igliwie i drobne rośliny zielne. Najsłynniejszy i najlepiej zachowany mamut został znaleziony w 1901 roku w miejscowości Berezovka na północnej Syberii. Wiek tego znaleziska ustalono metodą 14C na ok. 39 tys. lat. Wielu odkryć szczątków tego wielkiego ssaka dokonano również w Polsce. Z czterech gatunków słoni kopalnych występujących w Europie Środkowej, w Polsce znaleziono dotychczas szczątki trzech: słonia leśnego (Hesperoloxodan antiquus), słonia stepowego (Hesperoloxodan throgentherii) i mamuta (Mammuthus primigenius). Tych ostatnich jest oczywiście najwięcej. Do 1959 roku na terenie Polski zanotowano 224 znalezisk kości mamuta (np. koło Krakowa natrafiono na szczątki szałasów budowanych z ich kości), a tylko 5 słonia stepowego i 8 słonia leśnego. Największym naturalnym wrogiem mamutów był człowiek, dla którego stanowiły one nieocenione źródło pożywienia i podstawowych surowców do wyrobu okryć, narzędzi i ozdób oraz budowy schronień. Mięso upolowanego mamuta w mroźnym klimacie lodowcowej Europy można było przechowywać miesiącami — mięso to znalezione zamrożone w wiecznej zmarzlinie Syberii można jeść nawet dzisiaj. Z części szkieletów mamutów budowano również szałasy. Pozostałości takiej konstrukcji odkopano np. w miejscowości Межиріч = Mežirìč (rej. Канів = Kaniów, ob. Черкаси = Czerkasy, Ukraina). Podstawę każdego szałasu stanowiły mamucie żuchwy ustawione w krąg, jedna przy drugiej. Na nich układano inne kości. Przestrzenie między nimi wypełniano mniejszymi kośćmi, a następnie uszczelniano (gliną?). Każdy szałas miał dwa wejścia, główne od frontu i mniejsze z tyłu. Obramowanie frontowego wejścia stanowiły dwa olbrzymie ciosy, wetknięte w stojące na ziemi czaszki. Kopułowate takich szałasów pokrywano zapewne skórami. Mamuty, których kości wykorzystano do budowy szałasów w Mežirìč, mierzyły ponad trzy metry wzrostu i ważyły ponad 1000 kg, a więc nie należały do największych osobników swego gatunku. W sumie znaleziono tam fragmenty szkieletów 149 osobników, a same kości, z których zbudowany był jeden szałas ważyły 21.000 kg. Mamucie kły (ciosy) były znakomitym surowcem, z którego wykonywano wiele drobnych przedmiotów codziennego użytku, a także obiekty sztuki rzeźbiarskiej, m.in. słynne figurki paleolitycznych „Wenus”.

Szwecja, Mi 1741 (3.10.1992) Wielka Brytania, Mi 2394 (21.03.2006) Cluj Napoca 7, Rumunia (15.02.1993) Bułgaria, Mi 2088 (29.05.1971) Rumunia, Mi 2554 (25.11.1966) L'Aquila, Włochy (9.07.1972) Polska, Fi 1514 = Mi 1663 (5.03.1966)

Bułgaria, Mi 2092 (29.05.1971) Cluj Napoca 8, Rumunia (16.02.1993) Rumunia, Mi 2558 (25.11.1966)

Przypuszczalny wygląd deinoterium, którego niemal kompletny szkielet (wys. 4,5, dł. 6,8 m, waga 10 t) znajduje się w Muzeum Paleontologicznym w Asenovgradzie (płd. Bułgaria). Muzeum to zostało stworzone na bazie kolekcji skamieniałości gromadzonych przez kilkadziesiąt lat przez miejscowego nauczyciela biologii Dimitara Kovačeva. Szczątki tego deinoterium odkrył D. Kovačev w pobliżu miejscowości Ezerovo pod Asenovgradem. Deinotherium, to jeden z rodzajów deinoteriów (łac. Deinotheriidae = straszne zwierzęta), rodziny pierwotnych trąbowców, która w odróżnieniu od wszystkich pozostałych trąbowców zatraciła górne ciosy, natomiast silnie rozwinęła dolne. Tworzyły one masywne zagięte w dół i nieco do tyłu haki, umiejscowione w żuchwie. Ślady zużycia na tych ciosach świadczą o tym że zwierzęta używały ich w jakimś celu, być może do korowania drzew lub do rycia w ziemi w poszukiwaniu bulw lub minerałów pomocnych w trawieniu pokarmu roślinnego. Przedstawiciele rodzaju Deinotherium zamieszkiwali Europę i Azję. Pierwsze gatunki osiągały wielkość podobną do dzisiejszego słonia indyjskiego, ale późniejsze były o wiele większe. D. gigantissimum i D. bozasi były zapewne najpotężniejszymi trąbowcami w dziejach. Ich wysokość ocenia się na ponad 5,5 metra w kłębie, a wagę na 13 ton. Wraz z osuszeniem klimatu w pliocenie, co wiązało się z zanikiem wilgotnych lasów na terenach Europy i Azji deinoteria na tych terenach wyginęły. Jednak w Afryce przetrwały, a nawet dostosowały się do warunków lesistej sawanny. Deinotherium bozasi zasiedlał wschodnią Afrykę (między innymi wąwóz Oldovai) w plejstocenie, równocześnie z właściwymi słoniami oraz pierwotnymi człowiekowatymi. Ostatecznie Deinotheriidae wymarły ok. 500 tys. lat temu na skutek dalszego osuszenia się klimatu i zaniku formacji leśnych.

Czechy (2006 r.)

Mołdawia, Mi 162 (6.04.1995) Deinotherium gigantissimum — według rysunkowej rekonstrukcji Zdeňka Buriana (1905–1981). Szkielet tego zwierzęcia odkryto w 1966 roku koło wsi Pripiceni w Mołdawii, a znalezisko to opublikował jako pierwszy Grigore Ştefănescu (1836–1911).

Rumunia, Mi 2556 (25.11.1966) Słoń południowy (Archidiscodon meridionalis). Jeden z największych (ponad 4,5 m wysokości) przedstawicieli tej grupy, jakie kiedykolwiek żyły na Ziemi. Występowały na terenie Eurazji i Afryki Północnej na obszarze stepów i laso-stepów pod koniec pliocenu i w starszym plejstocenie, prawie 2 miliony lat temu. Cluj Napoca 7, Rumunia (15.02.1993)

Isernia Centro, Włochy (2.05.2003)

Słoń leśny (Elephas antiquus lub Palaeooxodon namadicus), wymarły gatunek zamieszkujący przez cały niemal plejstocen Europę. Był jednym z największych słoni, jakie kiedykolwiek żyły na Ziemi, do dwóch razy większym od współczesnych słoni (samiec osiągał 4,1 metra wysokości i ważył około 10 ton). Jego cechą charakterystyczną były bardzo duże i proste ciosy. Gatunek ten wymarł ok. 400 tysięcy lat temu, a jego pozostałości znaleziono również w m.in. Polsce. Kości słonia leśnego wystąpiły też wraz ze szczątkami Homo aeserniensis, czyli tzw. człowieka z Isernii (736.000±40.000 lat temu wg datowania metodą potas-argon) w La Pineta koło Iserni (prow. Isernia, reg. Molise).

Rumunia, Mi 2557 (25.11.1966)	Cluj Napoca 6, Rumunia (17.02.1993)	Francja, Mi 4404 (19.04.2008)
Man, Mi 304 (5.02.1986)	Jeleń olbrzymi, wielkorogi (Megaloceros giganteus, Megaceros giganteus, Megaceros eurycerus), to wymarły gatunek z rodziny jeleniowatych. Zamieszkiwał on w okresie pleistocenu (najmłodsze szczątki liczą ok. 10.600 lat) rozległe tereny tundrowe Eurazji. Rozpiętość łopatowato rozszerzonych poroży osiągała ponad 3 m i wagę 50 kg. Szczątki kopalne tego zwierzęcia znajdowane są najczęściej w torfowiskach Irlandii, gdzie jest on nazywany (ze względu na kształt poroża) „prahistorycznym łosiem irlandzkim”, ale występują także na terenie ziem polskich. Według wielu badaczy jeleń olbrzymi jest przykładem niekorzystnego działania płciowej selekcji wewnątrzgatunkowej. Rozmiary poroża decydowały o sukcesie rozrodczym, ale konieczność corocznej produkcji tak wielu kilogramów tkanki kostnej mogła przyczynić się do jego wymarcia.
Wielka Brytania, Mi 2392 (21.03.2006)

Nosorożec włochaty (Coelodonta antiquitatis) zasiedlał tereny od Wysp Brytyjskich do wschodniej Syberii. Był typowym przedstawicielem fauny epoki lodowcowej. Pojawił się w Europie środkowej i północno-zachodniej ok. 1,7 mln lat temu. Wymarł całkowicie ok. 10 tys. lat temu. Wymiary jego ciała wynosiły w przybliżeniu: długość ok. 3,5–4,0 m, wysokość ok. 1,6–2,0 m, a średni ciężar ok. 3,5 tony. Posiadał charakterystyczną, zwężającą się ku przodowi, a podnoszącą w tyle głowę, zaopatrzoną w dwa potężne rogi. Ciało nosorożca włochatego pokryte było grubym i długim włosem spełniającym rolę okrywy termicznej. Szwecja, Mi 1740 (3.10.1992) Wielka Brytania, Mi 2393 (21.03.2006) Czechy (2006 r.)

Szkielet hipopotama karłowatego (dł. 1,5 m, wys. 0,75 m) z Aetokremmos koło Akrotiri (Ακρωτήρι) na południowym wybrzeżu Cypru (dystrykt Limassol), gdzie znaleziono duże nagromadzenie kości zwierzęcych, głównie karłowatych hipopotamów (ok. 200 osobników) i mniej licznych słoni (3 sztuki), z okresu plejstocenu (ok. 10.000 BC). Wraz z nimi odkryto kamienne narzędzia, których obecność świadczy o tym, że zwierzęta te padły ofiarą myśliwych. Znalezisko to stanowi jeden z najstarszych śladów ludzkiej obecności na Cyprze. Zbiory: Muzeum Archeologiczne Dystryktu Limassol (Επαρχιακό Αρχαιολογικό Μουσείο Λεμεσού), Limassol. Cypr, Mi 1108 (2.10.2007) Wiele skamieniałych szczątków karłowatych słoni i hipopotamów ze zbliżonego czasu (ok. 12.000 BC) znaleziono też w północnej (tureckiej) części Cypru (dystrykt Kirenia / Κερύvεια, tur. Gırne). Cypr turecki, Mi 323 (27.12.1991)