Archaiczny Homo sapiens

Archaiczny Homo sapiens to pojęcie bardzo szerokie. Do tej grupy zalicza się najczęściej takie formy kopalnych hominidów jak:

• Homo antecessor
• Homo aeserniensis (?)
• Homo heidelbergensis
• tzw. człowiek z Solo i
• Homo neanderthalensis.

Homo sp.

Kształt tego stempla odpowiada fragmentowi kości ciemieniowej (VM 0) bliżej nieokreślonego gatunku człowieka (Homo sp.), znalezionej w 1982 r. w Venta Micena koło Orce (prow. Granada, Andaluzja), datowanemu metodą paleomagnetyczną na ok. 1,78–1,07 mln lat. Byłby to najstarszy ślad pobytu rodzaju Homo w Europie. Zbiory: Museo Arqueológico de Granada. W dorzeczu rzeki Orce ułamki kości człowieka wraz z towarzyszącymi im narzędziami otoczakowymi odkryto na stanowiskach Venta Micena (VM 0, VM 1960) i Barranco León, a na stanowisku Fuente Nueva 3 same tylko narzędzia kamienne.

Orce, Hiszpania (4.09.1995)

Homo antecessor

Granada, Hiszpania (21.11.2000)

Nową, jeszcze nie w pełni poznaną, formą jest Homo antecessor. Kości kilku hominidów tego gatunku, o mózgu objętości ok. 1000 cm3, odkryto niedawno w jaskini Cueva Mayor w Atapuerca (prow. Burgos, Kastylia). Datuje się je w oparciu o metodę paleomagnetyczną na 857–780 tys. lat, przez co Homo antecessor pretenduje do miana pierwszego Europejczyka. Jaskinia w Atapuerca dostarczyła największego zbioru prahistorycznych kości ludzkich, jaki został kiedykolwiek odkryty. W małej komorze jaskini, na dnie głębokiego na 15 m szybu, znaleziono ok. 1300 kości i zębów należących przynajmniej do 30 ludzi. Szczątki te wykazują mieszaninę wcześniejszych cech Homo erectus i bardziej progresywnych. Kości palców, ramieniowe, biodrowe i nóg przypominają kości ich następców w Europie, czyli neandertalczyków. Najlepiej zachowana czaszka 10–11,5 letniego hominida (nr 3), miała pojemność ok. 1000 cm3.

Hiszpania, Mi 3565 (22.09.2000)	Atapuerca, Hiszpania (10.2000)
Hiszpania, Mi 3682 (30.11.2001)	Atapuerca, Hiszpania (30.11.2001)
Zachowane fragmenty czaszki Homo antecessor (0,857–0,78 mln lat temu) z jaskini Cueva Mayor w Atapuerca (prow. Burgos, Kastylia) oraz widok terenu wykopalisk, gdzie badania prowadził zespół José Bermudeza de Castro z Narodowego Muzeum Nauk Przyrodniczych w Madrycie. Obok szczątków czaszki i szkieletu znaleziono tu narzędzia otoczakowe i odłupkowe (w warstwie TD-6). Atapuerca jest jednym z najstarszych stanowisk, poświadczających początek zasiedlania Europy przez człowieka. Na znaczku z prawej — żartobliwe przedstawienie Homo antecessor na znaczku dla poczty uczniowskiej.

Homo aeserniensis

Forlì Centro, Włochy (9.09.1996)		Człowiek z Iserni, czyli Homo aeserniensis (736.000±40.000 lat temu, wg datowania metodą 40K/40Ar, tj. potas-argon 40). Szczątki Homo aeserniensis odkrył przypadkowo w maju 1979 roku Alberto Solinas, fotograf i miłośnik prahistorii, podczas budowy autostrady Neapol-Vasto (płd. Włochy) w La Pineta koło Iserni (prow. Isernia, reg. Molise). Odkryciem zainteresował się profesor Carlo Peretto z Istituto Universitario di Paleontologia Uniwersytetu w Ferrarze. Obok kości ludzkich znaleziono też szczątki różnych zwierząt, m.in.: bisona (Bison schoetensacki), nosorożca rhinoceros (Stephanorhinus hundsheimensis), słonia leśnego (Elephas {Palaeooxodon} namadicus = Elephas antiquus), niedźwiedzia (Ursus deningeri), hipopotama (Hippopotamus cf. antiquus), jelenia olbrzymiego (Megaceroides solilhacus)i innych.
Isernia, Włochy (6.02.1988)	Isernia, Włochy (5.02.1988)

Homo heidelbergensis

Mauer, Niemcy (24.03.2001)
Mianem Homo heidelbergensis określa się wczesną odmianę archaicznego Homo sapiens, najwcześniejszego znanego przodka człowieka rozumnego na kontynencie europejskim (tzw. „pierwszy Europejczyk”) i na Bliskim Wschodzie. Jego szczątki znalazł po raz pierwszy 21.10.1907 r. Daniel Hartmann, pracownik żwirowni Grafenrein w Mauer koło Heidelbergu (Lkr. Rhein-Neckar, Badenia-Wirtembergia), na głębokości 24 m. Była to sama tylko żuchwa (datowana na ok. 630 tys. lat temu) długości 12,5 cm, wysokości 6,8 cm i wadze 197 gramów, opublikowana w 1908 r. przez Otto Schötensacka, profesora anatomii na uniwersytecie w Heidelbergu. Zbiory: Geologisch-Paläontologischen Institut der Universität Heidelberg. Homo heidelbergensis to hominidy żyjące ok. 650–250 tys. lat temu, cechujące się stosunkowo dużymi mózgami. Mózgowa część ich czaszek była stosunkowo wąska i dość wysoka, a czoło silniej wysklepione niż u Homo erectus. Charakterystyczne dla nich są potężne wały nadoczodołowe i stosunkowo pionowa część twarzowa. Najlepiej poznane okazy pochodzą z Petralony (Grecja) i ze Steinheim, na północ od Stuttgartu (południowo-zachodnie Niemcy). W 1933 na terenie tamtejszej żwirowni odkryto czaszkę człowieka kopalnego oraz kości słonia i nosorożca. Znalezisko datowano na przedostatni interglacjał Mindel-Riss (ok. 300–250 tys. lat temu). Charakteryzuje je pojemność czaszki — ok. 1100 cm3 — oraz umiarkowanie masywne wały nadoczodołowe. Inne szczątki człowieka z Heidelbergu pochodzą m.in. z Boxgrove i ze Swanscombe.
Mauer (21.10.2007)	Uzbekistan, Mi 449 (10.05.2002)	Milano Centro (19.05.1990)

Tora, Włochy (6.10.2007)

Odciśnięte w popiele wulkanicznym, skamieniałe ślady stóp widoczne na stokach wulkanu Roccamonfina w południowych Włoszech (prow. Caserta, reg. Kampania), miejscowi mieszkańcy od dawna nazywali „śladami diabła”, ponieważ uważali, że musiały powstać za sprawą sił nadprzyrodzonych. Odciski te zbadali włoscy geolodzy Marco Avanzini i Giuseppe Rolandi, pod kierownictwem Paolo Mietto z Uniwersytetu w Padwie. Czas powstania skały określony został na ok. 385–325 tys. lat temu, a więc ślady stóp można przypisać Homo heidelbergensis. Najdłuższy ze zbadanych szlaków ma ok. 13 m długości i składa się z 27 śladów układających się w zygzak, dzięki czemu idącemu łatwiej było iść po stromym stoku wulkanu. Druga linia z 19 odcisków stóp ma łagodnie zakrzywiony przebieg, ale sporadyczne występują obok niej odciski dłoni, w miejscach gdzie człowiek podparł się ręką, aby uniknąć poślizgnięcia się. Ślady przejścia trzeciego osobnika to tylko 10 równomiernie rozstawionych odcisków tworzących linię prostą.

Rekonstrukcja wyglądu tzw. człowieka z Tautavel (ok. 450.000 lat temu), czyli Homo heidelbergensis (wcześniej Homo erectus tautavelensis) z jaskini Arago koło Tautavel (dep. Pyrénées-Orientales, reg. Langwedocja-Roussillon) we francuskich wschodnich Pirenejach. Jaskinią Arago po raz pierwszy zainteresował się już w 1828 roku sławny paleontolog Marcel de Serres, który znalazł w niej kości zwierząt i określił je jako „przedpotopowe”. W 1963 Jean Abelanet odkrył tu narzędzia krzemienne, w związku z czym prof. Henry de Lumley zdecydował o rozpoczęciu badań archeologicznych. Stanowisko to stało się sławne, gdy 22 lipca 1971 roku odkryto tu czaszkę człowieka, a właściwie jej szczątki (było to ok. 75 ułamków) oraz część kości szkieletu postkranialnego. Czaszkę tę, której pojemność zrekonstruowano na 1150–1166 cm3, oznaczono symbolem „Arago XXI”. Należała ona do osobnika dorosłego, ale jeszcze dość młodego. Człowiek z Tautavel mierzył ok. 165 cm wzrostu. Odkrycie to pozwoliło po raz pierwszy wykazać lokalną ewolucję europejskich przedstawicieli wczesnego Homo w człowieka neandertalskiego. Szczątkom kostnym towarzyszyły też proste narzędzia kamienne, takie jak: chopper, czy chopping tool.		Tautavel, Francja (20.06.1992) Francja, Mi 2905 (20.06.1992)
Tautavel, Francja (8.07.1992, 15.10.1992 i 19.02.2002)		Paryż, Francja (21.11.1992) Tautavel, Francja (20.06.1992)

Nicea-Centre de Tri, Francja (27.07.1976)		Wygląd czaszki Arago XXI prezentują dwa datowniki okolicznościowe użytkowane z okazji odbywającego się w Nicei, w dniach 13–18 września 1976 roku, IX Kongresu Międzynarodowej Unii Nauk Pre- i Protohistorycznych oraz datownik z Tautavel upamiętniający XVI Festyn Prahistoryczny. Szczątkom ludzkim z jaskini Arago towarzyszyły wyroby odłupkowego przemysłu kamiennego, określanego jako tajacki, w którym podstawowymi narzędziami były zgrzebła, narzędzia zębate oraz tzw. choppery i chopping toole. Aktualnie przemysł tajacki jest zaliczany do grupy mikrolitycznych przemysłów odłupkowych typu Bilzingsleben-Vértesszőllős (nazwy od miejscowości w okolicach Weimaru (Niemcy) i Budapesztu. Na tych stanowiskach, datowanych na ok. 200–300 tys. lat temu, wyrobom przemysłu tajackiego również towarzyszyły szczątki ludzkie archaicznego Homo sapiens.
Nicea, Francja (14.09.1976)	Tautavel, Francja (22.07.2008)

Palau, Mi 1639 (15.03.2000) Francja, całostka Ck (z dodrukiem – tzw. PAP)

Palau, Mi 1633 (15.03.2000)
	Steinheim an der Murr 1 (27.01.1973, 11.11.1981 i 25.03.1993)
Czaszka o pojemności ok. 1100–1150 cm3 (dł. 18,5 cm, szer. 15,2 cm) ok. 25-letniej kobiety Homo steinheimensis znaleziona 24.07.1933 roku w Steinheim an der Murr (Kr. Ludwigsburg, Badenia-Wirtembergia) przez Fritza Berckhemera z muzeum w Stuttgarcie, w żwirowni należącej do Karla Sigrista, w środku wysokiej na 15 m ściany. Pozycja taksonomiczna tej czaszki jest trudna do ustalenia. Obecnie najczęściej zalicza się ją do Homo (sapiens) heidelbergensis (archaiczny Homo sapiens) i uważa się, że reprezentuje ona formę przejściową do neandertalczyka. Znalezisko datowane jest na interglacjał Mindel-Riss (ok. 400/300–250 tys. lat temu). Zbiory: Staatlichen Museum für Naturkunde, Stuttgart.
Steinheim an der Murr (11.03.1975 i 24.07.1983)

Czaszka Petralona 1 (Πετράλωνα) Homo heidelbergensis (dawniej Archanthropus europaeus petralonisensis lub Homo erectus petraloniensis), o objętości mózgu 1220 cm³, będąca mozaiką cech typowych z jednej strony dla wczesnych form Homo, a z drugiej dla ich następcy na terenie Europy — Homo neanderthalensis. Zbiory: Muzeum Paleontologiczne Uniwersytetu Arystotelesa (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο) w Salonikach (Θεσσαλονίκη). Jaskinia Petralōna (Πετράλωνα, nomos Chalkidiki, reg. Macedonia Środkowa) znajduje się na wysokości 300 m n.p.m., na zachodnim skraju wznoszących się na ponad 600 m wapiennych wzgórz Katsika, ok. 1 km na wschód od wsi, której zawdzięcza swa nazwę, leżącej ok. 10 km na płn.-wsch. od Kallikratii. Została ona odkryta przez pasterza kóz Filipposa Chatzaridisa, który od wielu lat przypuszczał, że musi się tam znajdować jakaś jaskinia, bowiem ze szpary w skałach latem wydobywało się zimne, a zimą ciepłe powietrze. Potrzebował tylko pomocy by odkryć wejście do jaskini, w której, jak miał nadzieję, będzie woda. Namówił czterech swoich przyjaciół i 10 maja 1959 r. wykopali tam otwór o głębokości 7 m. Wody nie znaleźli, zobaczyli tylko długą i ciasną jaskinię. Pierwsze poszukiwania w jaskini przeprowadził jeszcze w 1959 r. senior greckiej speleologii, Ioannis Petrocheilos, który znalazł tam liczne kości zwierząt.

Grecja, Mi 1480 (15.03.1982)

Jaskinia stała się sławna, gdy 16 września 1960 r. inny mieszkaniec Petralony, Christos Sariannidis, znalazł ludzką czaszkę przylepioną do ściany jaskini, ok. 30 cm nad jej spągiem. Było to pierwsze odkrycie archantropa w Grecji. Sądzono wtedy, że wiek znaleziska wynosi ok. 600 tys. temu, jednak obecnie czaszkę datuje się, w oparciu o badania metodą ESR kalcytu z kości, na ok. 240–160 tys. lat temu. Najważniejsze badania wykopaliskowe zostały przeprowadzone przez antropologa Arisa N. Poulianosa w latach 1965–1968 i 1974–1983. Odkrył on w 34 różnych warstwach geologicznych wiele kości zwierzęcych, w tym szczątki hieny, lwów, niedźwiedzi jaskiniowych, panter, słoni, nosorożców, bizonów i jeleni, 25 gatunków ptaków, 16 gatunków gryzoni i 17 gatunków nietoperzy. Są one prezentowane w pobliskim muzeum powstałym w 1978 r., prowadzonym przez Greckie Towarzystwo Antropologiczne. Centralnym punktem wystawy jest rekonstrukcja miejsca, w którym znaleziono czaszkę, nazywana „mauzoleum archantropa”. Termin ten nie ma oczywiście nic wspólnego z rzeczywistością. Czaszka należała zapewne do ok. 30-letniego mężczyzny, a więc będącego jak na ówczesne warunki w bardzo podeszłym wieku. Żył on prawdopodobnie w tym miejscu jaskini, ponieważ jest to najbardziej sucha i wygodna jej część. Zapewne zmarł spokojnie tutaj ze starości. Po śmierci jego głowa musiała dotykać ściany jaskini. Z czasem warstwa kalcytu pokryła wszystko i przykleiła czaszkę do ściany. Reszta szkieletu spoczywała poziomo na spągu jaskini i została zniszczona przez robotników w trakcie wykopalisk. Obecnie jaskinia udostępniona jest zwiedzającym. W 1974 r. zbudowano dla nich tunel wejściowy, a w 1978 r. zainstalowano elektryczne oświetlenie.

Węgry, Mi 4266 (27.10.1993)

Kość potyliczna Homo heidelbergensis (wcześniej Homo erectus palaeohungaricus) znaleziona wraz z pojedynczymi kośćmi twarzowymi (ok. 380–320 tys. lat temu) w kamieniołomie położonym u stóp wzgórz Gerecse, w płn.-wsch. części Vértesszőllős (pow. Tatabánya, kom. Komárom-Esztergom). Odkrycie miało miejsce 21 sierpnia 1965 r., w dzień imienin Samuela, dlatego ochrzczono je Sámuel, lub pieszczotliwie Samu, choć w trakcie późniejszych badań ustalono, że kości należały najprawdopodobniej do osobnika płci żeńskiej. Zbiory: Magyar Nemzeti Múzeum (Muzeum Narodowe), Oddział w Vértesszőlős, gdzie w pawilonie wystawowym wyeksponowane są in situ zachowane warstwy osadnicze. Stanowisko to było badane wykopaliskowo od 1962 r., a w latach 1963–1968 pracami kierował László Vertés (1914–1968). Poza szczątkami kostnymi zarejestrowano tu ważny poziom osadniczy, przypisywany jednemu z interstadiałów zlodowacenia Mindel. Zaobserwowano tu paleniska i śmietniska kości zwierzęcych. W inwentarzu kamiennym wystąpiły małe narzędzia otoczakowe (choppers i chopping-tools) oraz odłupkowe, często z retuszem zębatym i zgrzebła o trójkątnym przekroju. Odkryto tu także palenisko otoczone murkiem kamiennym oraz miejsce ćwiartowania zwierząt (koni i jeleni).

Sun City, RPA (28.06.1998)	RPA, Mi 1135 (28.06.1998)	Sun City, RPA (28.06.1998)
Znaleziona w 1932 roku czaszka z Florisbad (prow. Free State, RPA), o wyraźnych cechach australoidalnych, takich jak: silnie pochylone czoło, mocne łuki nadoczodołowe, szeroki nos i zaznaczony prognatyzm. Jest ona obecnie klasyfikowana jako archaiczny Homo sapiens (oryginalnie była nazwana Homo helmei). Zbiory: National Museum, Bloemfontein. Czaszka ta zalegała w formacji torfowej datowanej metodą 14C na ok. 40 tys. BC. Data ta była od samego początku podważana, ponieważ kości współwystępowały tam z przemysłem krzemiennym, który mógłby być współczesny końcowi górnego paleolitu Europy. Według nowego datowania metodą ESR, przeprowadzonego przez Rainera Gruna z Australian National University, wiek czaszki wynosi aż 259 tys. lat.

Zambia, Mi 98 (1.02.1973)

W 1921 roku znaleziono w kopalni w Broken Hill w dolinie Luangwa (w ówczesnej Rodezji Północnej — obecnie Kabwe w Zambii) pozbawioną żuchwy czaszkę o pojemności 1280 cm3. Posiadała ona pochylone czoło i wydatne łuki brwiowe, przypominające łuki neandertalczyków. Kości towarzyszące tej czaszce były jednak delikatniejsze niż neandertalskie. Ich wiek oszacowano na ok. 200 tys. lat. Znalezisko to stało się podstawą wydzielenia nowego gatunku człowieka — Homo (sapiens) rhodesiensis (także Homo brokenhillensis). Były to archaiczne, ale obdarzone dużymi mózgami hominidy, często bardzo rosłej budowy ciała. Zbliżone formy odkryto także w Elandsfontein w RPA i w Bodo w Etiopii (obie datowane na ok. 300 tys. lat) oraz w pobliżu jeziora Ndutu w Tanzanii (zapewne 400 tys. lat temu). Niektórzy rzecznicy hipotezy jednego miejsca powstania zaliczają te okazy do Homo heidelbergensis, który — ich zdaniem — wyewoluował w Afryce.

Rekonstrukcja wyglądu Homo heidelbergensis i fragmenty czaszki odkryte przez Keith Jolly w 1953 r. na farmie Elandsfontein, między Langebaan i Hopefield (prow. Przylądkowa Zachodnia), znane jako „Saldanha Man” lub „Hopefield Man” (ok. 350 tys. lat temu — datowanie bardzo niepewne), nałożone na zarys kompletnej czaszki z Kabwe (Broken Hill) w Zambii. Zrekonstruowana objętość mózgu to ok. 1200 cm3. Z terenu Eurazji, wschodniej i południowej Afryki znanych jest ponad 50 osobników Homo heidelbergensis. Ludzie ci posiadali masywną czaszkę przystrojoną ciężkimi wałami nadoczodołowymi, ale ich postura i objętość mózgu była porównywalna z człowiekiem anatomicznie współczesnym. Hominid ten żył ok. 600–200 tys. lat temu i najprawdopodobniej był przodkiem zarówno Homo neanderthalensis, jak i Homo sapiens. RPA, Mi 1738 (20.11.2006)

Homo soloensis

Widok od spodu czaszki Ngandong 7 (Solo VI) z Ngandong nad rzeką Solo (środkowa Jawa). Czaszka ta jest zaliczana do archaicznego Homo sapiens (dawniej tzw. człowiek znad rzeki Solo, człowiek z Ngandong, Homo erectus lub Homo sapiens soloensis) i datowana na ok. 150 tys. lat (przez innych na 250 tys. lat). W latach 1931–1933 Holender Cornelius ter Haar i Niemiec Gustav H. R. von Koenigswald odkryli w osadach rzeki Solo na Jawie (Indonezja), na terenie miejscowości Ngandong, 11 czaszek i kilka kości nóg. Warunki znalezienia pozwalają przypuszczać, że osobnicy ci padli ofiarą ludożerców.

Indonezja, Mi 1311 (31.08.1989)

Tzw. Homo soloensis (człowiek znad rzeki Solo, człowiek z Ngandong) — tak proponuje się określać późne okazy Homo z Jawy. Człowiek znad Solo był mocno zbudowany, miał wydatne wały nadoczodołowe i trochę przypominał Homo erectus. Pojemność czaszek, wahała się w granicach 1035–1255 cm3. Znalezione obok nich wytwory w postaci ostrza z poroża jelenia, krzemiennych zgrzebeł, grubych drapaczy i ostrzy, określono mianem kultury Ngandong (ok. 100 tys. lat temu). Podobne znaleziska odkryto także na kilku innych stanowiskach w dolinie rzeki Solo, zwłaszcza w rejonie Sangiran. Tam też znaleziono kamienne narzędzia odłupkowe, które mógł wytwarzać „Homo soloensis”, choć są one zapewne późniejsze. Mogą one dokumentować przetrwanie tego człowieka na Jawie nawet do górnego plejstocenu. Wyniki badań szczątków pochodzących ze środkowej Jawy dowiodły, że jawajska populacja hominidów rozwijała się samodzielnie i nie miała wpływu na dalszą ewolucję gatunku Homo, ponieważ cechy spotykane tylko u azjatyckiego Homo erectus nie pojawiają się u żadnych późniejszych hominidów.