Życie w paleolicie

Na wielu znaczkach przedstawiono naszych przodków podczas wykonywania codziennych czynności, takich jak polowanie, rozpalanie ognia, wykonywanie narzędzi krzemiennych i innych.

Choppy — ubrany w zwierzęcą skórę i uzbrojony w maczugę człowiek z epoki kamienia — typowe popularne wyobrażenie „jaskiniowca” (to maskotka XIII Międzynarodowego Kongresu Nauk Pra- i Protohistorycznych, jaki odbył się w 1996 roku w Forlí), jednak prawdziwe życie nie polegało na bieganiu i radosnym wymachiwaniu taką maczugą. Włochy, Mi 2458 (9.09.1996)

	Niuafo'ou, Mi 303–304 (5.09.1996)
Różne sceny z życia w okresie paleolitu: wykonywanie malowideł jaskiniowych, obrabianie narzędzi krzemiennych za pomocą tłuczka z poroża, osada nawodna wzniesiona na palach wbitych w dno zbiornika wodnego (tzw. osada palafitowa), rozpalanie ognia oraz zwierzęta z epoki: mamut, tygrys szablozębny i łoś. Na drugim znaczku przedstawienia ze starożytności.

Tonga, Mi 1429 (5.09.1996)
Na tle skalnej ściany z malowidłem przedstawiającym bizona (po lewej) ukazano różne sceny z życia w starszej epoce kamienia: łucznika strzelającego z łuku, rozpalanie ognia, oprawianie królika krzemiennym nożem i polowanie na niedźwiedzia.

Opanowanie umiejętności rozpalania ognia — to chyba najważniejszy wynalazek w dziejach ludzkości (w prawym górnym narożniku tego arkusika). Bośnia i Hercegowina – Republika Serbska, Mi 151 (22.11.1999)

Homo erectus pekinensis palący ogień. W czasie długotrwałych badań wykopaliskowych prowadzonych w rejonie Zhoukoudian (Czukutien) głównie do roku 1937, odkryto szczątki co najmniej 40 osobników Sinanthropus pekinensis (485–400 tys. lat temu) oraz pozostałości ogromnych palenisk — sinantrop umiał więc stosować ogień, ale zapewne nie umiał go rozpalać, dlatego też nie dopuszczał do jego wygaśnięcia, dokładając bez przerwy drewno. Kuba, Mi 1283 (31.03.1967)

Nice – Pl. Wilson, Francja (31.08.1982)

W Terra Amata, stanowisku na wschodnich krańcach Nicei (dep. Alpes-Maritimes, reg. Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże), w wyniku prac wykopaliskowych prowadzonych od 1966 roku na stokach Mont Boron, odsłonięto na kopalnej plaży morskiej, przykrytej 10-metrową warstwą osadów czwartorzędowych, dolnopaleolityczne sezonowe obozowiska środkowoaszelskie sprzed ok. 380 tys. lat (wg datowania metodą termoluminescencyjną, TL). Jest to prawdopodobnie najstarsze znane w Europie stanowisko z konstrukcjami mieszkalnymi w typie szałasów o wymiarach 15×7 m, zbudowanych z gałęzi i żerdzi umocnionych kamieniami. Ogień rozpalano na kamiennych płytach lub w obstawach kamiennych w niewielkich zagłębieniach (obok Vértesszőllős na Węgrzech są to najstarsze odkryte ślady palenisk o zorganizowanym układzie). W inwentarzu kamiennym przy stosunkowo małej liczbie pięściaków występują elementy archaiczne w postaci narzędzi otoczakowych, takich jak choppery i piki, a także retuszowane narzędzia na nieregularnych odłupkach.

Na górnym marginesie 20-znaczkowego arkusika wyemitowanego przez Mongolię pokazano panoramę dziejów ludzkości od zwierzęcych przodków aż po współczesność. Na pokazanym tu lewym górnym narożniku tego arkusika widzimy m.in. ewolucję człowieka, narzędzia krzemienne (rdzenie i wióry), budowle mieszkalne w typie szałasu lub tipi oraz malowidła jaskiniowe i ryty naskalne. Mongolia, Mi 3380–3399 (30.12.2001)

W gronie rodziny

Rodzina osobników Australopithecus podczas wędrówki przez dżunglę. Australopiteki były to głównie roślinożerne dwunożne istoty człowiekowate o mózgu do 500 cm3, żyjące (5–2 mln lat temu) na obszarze Afryki na południe od Sahary. Gatunki: A. ramidus (najstarszy, 5–4 mln lat temu), A. afarensis (4–3 mln lat), A. africanus (3,5–2,5 mln lat), A. aethiopicus, A. robustus i A. boisei (2,5–1,3 mln lat temu). Palau, Mi 1627 (15.03.2000)

Gromada osobników Australopithecus africanus przeszukująca teren w poszukiwaniu żywności, wykorzystująca przy tym najprostsze z możliwych narzędzia — kije i patyki, a więc podobne jak stosowane przez współczesne szympanse. Kuba, Mi 1281 (31.03.1967) Przedstawienie według obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981)

Rodzina neandertalczyków (Homo neanderthalensis) maszerująca przez sawannę (żyrafy?, strusie?). Gwinea Bissau, Mi 3153 (15.07.2005)

Rodzina australopiteków — według obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981) — oraz część twarzowa czaszki młodego osobnika — ok. 3-letniego, jeszcze z uzębieniem mlecznym — Australopithecus africanus (ok. 2,8 mln lat temu), tzw. dziecka z Taung (nazwa od kamieniołomu Buxton Quarries w Taung, Greater Taung Local Municipality, Dr Ruth Segomotsi Mompati District Municipality, prow. Północno-Zachodnia, RPA), znaleziona przez Raymonda Darta w 1924 roku. Zbiory: Anatomy Department, University of the Witwatersrand (RPA). Kuba, Mi 4065 (30.10.1997)

Dwaj Homo habilis rozbijający kości w celu wydobycia szpiku oraz żuchwa Homo habilis (dawniej Pre-Zinjanthropus) OH 7 „Jonny's child” (1,8 mln lat), z wąwozu Olduvai w Tanzanii, znaleziona wraz z dwoma fragmentami kości ciemieniowej, kośćmi ręki i stopy oraz narzędziami otoczakowymi typu chopping-tool przez Jonathana Leakey'a 2.11.1960 r. w warstwie I. O odkryciu nowego gatunku, dla którego nazwę utworzono zgodnie z sugestią Raymonda Darta, doniesiono w styczniu 1964 r. Kuba, Mi 1280 (31.03.1967)

Rodzina neandertalczyków rozdzielająca mięso jakiegoś dużego zwierzęcia. Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, Mi 2977 (2.02.2007)

			Niuafo'ou, Mi 152 (1.08.1989) oraz 255 (14.09.1993) Rodzina praludzi przy ognisku podczas przyrządzania posiłku i czaszka ...? Niuafo'ou, Mi 167 (17.11.1989) oraz wzór i czarnodruk tego znaczka

Obozowiska, schroniska skalne i jaskinie

Szałas z drewna i kamienia, w jakim zamieszkiwali nasi przodkowie z epoki kamienia. Tam gdzie brakowało drewna, np. w tundrze, do budowy używano często kości mamutów — głównie żuchw i ciosów. Palau, Mi 1636 (15.03.2000) Illiers-Combray, Francja (16.06.1996)

Rodzina neandertalczyków przed szałasem podczas przygotowywania posiłku. Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, Mi 2978 (2.02.2007)

Grupa ludzi siedzących wokół ogniska przed wejściem do jaskini La Balma de la Margineda (parafia Sant Julià de Lòria, Andora). Jaskinia położona jest w wapiennym urwisku na prawym brzegu rzeki Valira, na wysokości 970 m n.p.m. Była zamieszkała od co najmniej 12 tys. lat. Stwierdzono w niej obecność ludzi od okresu Allerød po okres atlantycki. Byli to epipaleolityczno-mezolityczni łowcy, a następnie wczesnoneolityczni pasterze. Wśród znalezionych tu przedmiotów można wymienić mikrolityczne narzędzia krzemienne i harpuny z poroża jelenia z soczewkowatym otworem w pobliżu nasady, należące do grupy pirenejskiej kultury azylskiej i zbrojniki kultury sowterskiej oraz kości zwierząt łownych, szczątki ryb, muszle małży i ślimaków, a ponadto ceramikę kardialną i zwęglone ziarna pszenicy. Stanowisko zostało odkryte w 1961 roku, a w latach 1979–1991 badania wykopaliskowe prowadził tu Jean Guilaine z Institut d'Estudis Andorrans wraz z gronem współpracowników.

Andora (poczta francuska), Mi 667 (10.11.2007)

Chęciny 1 (10.06.1972) Nr 72237 wg katalogu A. Myślickiego

Fragment wnętrza jaskini Raj koło Chęcin (pow. Kielce, woj. świętokrzyskie), w której stwierdzono ślady pobytu neanadertalczyków. Jaskinię odkryto w 1963 roku. W 1967 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w Kielcach zdecydował o objęciu jaskini ochroną jako stanowiska archeologicznego, a rok później utworzono tutaj rezerwat przyrody „Jaskinia Raj”, obejmujący jaskinię i jej najbliższe otoczenie. W latach 1967–1972 przeprowadzono w jaskini roboty górnicze, budowlane i instalacyjne, połączone z badaniami archeologicznymi, paleontologicznymi i geologicznymi osadów wypełniających jej dno. W trakcie tych prac w jaskini znaleziono krzemienne wytwory zamieszkującego jaskinię ok. 50 tys. lat temu neandertalczyka — 633 egzemplarze narzędzi i odpadków produkcyjnych (pod względem techniki obróbki należących do grupy szarenckiej kultury mustierskiej), a ponadto także szczątki mamuta, nosorożca włochatego i niedźwiedzia jaskiniowego. Dla zwiedzających na miejscu odtworzone zostało obozowisko rodziny neandertalskiej, z trzema naturalnej wielkości postaciami.

Jaskinie w Sare (dep. Pyrénées-Atlantiques, reg. Akwitania) składają się z kilku galerii o długości ponad 300 m. W epoce kamienia były wielokrotnie zamieszkiwane. Znaleziono tu ślady osadnictwa grup ludzkich kultury mustierskiej (ok. 45 tys. lat temu), graweckiej (ok. 25 tys. lat temu), magdaleńskiej (ok. 13 tys. lat temu) oraz z okresu neolitu.

Sare, Francja (8.10.1991)

Quinson, Francja (4.10.2006)

Quinson (dep. Alpes de Haute Provence, reg. Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże), to niewielka miejscowość leżąca w sercu utworzonego w 1997 r. Parc Naturel Régional du Verdon, obejmującego 1780 km2, w granicach 43 miejscowości z dwóch departamentów, obszaru chroniącego Georges du Verdon, wielki kanion długości 21 km (głębokość do 700 m, szerokość u góry 200–1500 m, przy dnie tylko 6–100 m), utworzony przez przełamującą się przez wapienne skały jurajskie rzekę Verdon. Obfitujący w liczne jaskinie i schroniska skalne przełom Verdon był dogodnym miejscem osiedlenia dla pradziejowych ludzi. Najwięcej stanowisk w rejonie Gorges du Verdon datowanych jest na neolit, kiedy to zamieszkałych było w tym rejonie wiele jaskiń (np. Saint Maxime) i schronisk skalnych (np. Points Rouges) z widokiem na rzekę. W schronisku Donner odkryto rysunki wykonane farbą czarną, czerwoną lub w kolorze ochry. Najbardziej jednak interesujący jest zbiór wytworów z okresu paleolitu, znaleziony w zawieszonej 50 m nad rzeką jaskini Baume Bonne. Jaskinia, badana od 1947 r. przez B. Bonetta, a później przez H. de Lumleya, zawierała szereg warstw tajackich (od miejscowości Eyzies-de-Tayac), datowanych na różne fazy zlodowacenia Riss. W warstwach tych został rozpoznany typ ostrza krzemiennego o grubym, trójkątnym przekroju, retuszowanego na jednej z trzech płaszczyzn, nazwany ostrzem typu Quinson. Seria stratygraficzna ciągnie się przez złoża z wczesnego stadium zlodowacenia Würm, w których występują przemysły mustierskie typu La Quina, a następnie Ferrassie. Górny paleolit w tej jaskini reprezentowały wydłużone ostrza „à face plane” wiązane z kulturą (przemysłem) areńską (nazwa pochodzi od jaskini Arene Candide koło Varazze we Włoszech). W kwietniu 2001 r. otwarto tutaj Musée de Prehistoire, którego główny budynek (proj. Norman Foster) ma niezwykły lancetowaty kształt zewnętrzny i spiralny układ pomieszczeń otaczających wewnętrzne atrium. Jest to największe muzeum prahistorii w Europie (pow. 4274 m2).

Na znaczku Monako, obok podobizn Henri Breuila (1877–1961) i księcia Monako Alberta I (1848–1922) oraz gmachu Institut de Paléontologie Humaine w Paryżu, pokazano rodzinę neoantropów przed jaskinią Caviglione w kompleksie Balzi Rossi (fr. Baousse Rousse, Czerwone Skały). Balzi Rossi to dolomitowa ostroga skalna położona poniżej wsi Grimaldi (prow. Imperia, Liguria), w bezpośrednim sąsiedztwie włosko-francuskiego przejścia granicznego Ponte San Ludovico-Mentona, opadająca 100-metrowym urwiskiem, w którym znajdują się liczne jaskinie i schroniska skalne otwierające się ku Morzu Liguryjskiemu. W większości tych jaskiń spąg wypełniska stanowią utwory dawnej plaży morskiej z okresu transgresji tyrreńskiej. Morze później obniżyło się, odsłaniając tereny leżące dziś 100 m ponad lustrem wody. Wtedy właśnie jaskinie były zajmowane przez człowieka, który pozostawił w nich obfite ślady górnopaleolitycznych kultur oryniackiej i graweckiej. Pierwsze badania wykopaliskowe sfinansowane przez księcia Monako, Florestana I (1785–1856), miały miejsce w 1846 r., ale w poznaniu przeszłości tych jaskiń największe znaczenie miały prace przeprowadzone w latach 1872–1875 przez Émile Rivière, przy okazji wykuwania tunelu kolejowego, następnie badania zlecone przez księcia Monaco, Alberta I, kanonikowi Louisowi de Villeneuve w latach 1895–1902, a wreszcie wykopaliska A. C. Blanca w latach 1938–1959.
Monako, Mi 3000 (1.06.2010)
Kompleks Balzi Rossi składa się z ogółem z kilkunastu jaskiń i schronisk (w kolejności od zachodu na wschód) to: Grotta del Conte Costantini (fr. Grotte de Constantini). Grotta dei Fanciulli (fr. Grotte des Enfants, Jaskinia Dzieci) ― położona jest 60 m od brzegu morza, na wysokości 17,3 m n.p.m. Jej głębokość wynosi 14,7 m, szerokość 8,7, a wysokość przy wejściu 8,6 m. W jaskini odkryto dobrze zachowaną stratygrafię. Poziom mustierski przykrywały 3 warstwy oryniackie, w których odkryto szkielety neoantropa. Ponad nimi rozciągała się warstwa grawecka, a wyżej 3 warstwy zawierające narzędzia przypisywane kulturze grimaldzkiej, współczesnej z magdaleńską. Pierwszy grób dwójki dzieci (stąd nazwa jaskini) znalazł w 1874 r. Émile Rivière na głębokości 2,7 m. Szkielety spoczywały na plecach, z wygiętymi nogami. Zmarli byli wyposażeni w dużą ilość muszli, zapewne ozdób stroju. Drugi podwójny grób, datowany na ok. 26 tys. lat temu, odkrył w 1901 r. kanonik Louis de Villeneuve. Znajdowały się w nim dwa silnie skurczone szkielety starszej kobiety i chłopca, które stały się podstawą wydzielenia tzw. rasy grimaldzkiej, cechującej się niskim wzrostem (ok. 1,60 m), długą czaszką, niską twarzą, szerokim otworem nosowym i dość mocno zaznaczony prognatyzmem. Te cechy zbliżają człowieka grimaldzkiego do typu negroidalnego. Riparo Lorenzi (fr. abri Lorenzi) ― schronisko skalne. Grotta di Florestano (fr. Grotte de Florestan), nazwana tak na cześć księcia Florestana I, który sfinansował pierwsze wykopaliska w 1846 r. Riparo Mochi (fr. abri Mochi) ― schronisko skalne z zachowaną stratygrafią od kultury oryniackiej, poprzez grawecką, po magdaleńską. Grotta del Caviglione (fr. Grotte du Cavillon) ― położona na wysokości 16 m n.p.m ma 19 m głębokości i 9 m szerokości. W 1872 r. Émile Rivière odkrył w niej grób niezwykle wysokiego (190 cm) ok. 40-letniego mężczyzny (tzw. człowiek z Menton), pochowanego w nakryciu głowy ozdobionym naszytymi ozdobami z muszli i zębów jelenia. Ciało spoczywało na lewym boku, z twarzą na zachód, z nogami zgiętymi w kolanach, rękami złożonymi przy twarzy i było pokryte ochrą. Wśród wyposażenia znajdowały się retuszowane wióry krzemienne. Dalsze badania w 1902 r. prowadził kanonik Louis de Villeneuve, a w 1971 r. Giuseppe Vicino odkrył w tej ryt przedstawiający konia. Riparo Bombrini (fr. abri des Bombrini) ― schronisko skalne. Barma Grande (barma, jaskinia w lokalnym dialekcie). W 1884 r. jeden grób odkrył Louis Jullien, kolekcjoner antyków. Szkielet dorosłego mężczyzny pokryty był ochrą. Został on zniszczony wskutek konfliktu z właścicielem jaskini, Giuseppe Abbo. Jullien odzyskał natomiast kilka steatytowych figurek „Wenus”, znalezionych w górnych warstwach jaskini. Interesujący potrójny grób znalazł w 1892 r. Giuseppe Abbo. W jednej jamie grobowej wysypanej ochrą pochowano wysokiego (ok. 190 cm) dorosłego mężczyznę w towarzystwie dwóch młodych osób, dziewczyny i chłopaka. Wszyscy zmarli ułożeni byli na lewym boku, blisko siebie, jakby przytuleni. Obok szkieletów znaleziono kości bowidów oraz wyjątkowo duże wióry krzemienne ― przy szkielecie dziewczyny leżał wiór długości 26 cm i drapacz długości 17 cm. Dorosły mężczyzna miał liczne ozdoby stroju, wykonane z zębów jelenia oraz muszli mięczaków z rodzaju Nassa, Cyprea oraz Purpura. Znaleziono tu też kilka figurek „Wenus”. W 1894 r. ponownie Giuseppe Abbo odkopał 2 pojedyncze groby dorosłych mężczyzn, których uzębienie charakteryzowało się silnym starciem. Barma del Bausu da Ture (fr. Barma di Baousso da Torre), obecnie zniszczona, w której w 1873 r. Émile Rivière odkrył potrójny grób nastolatka i dwóch dorosłych mężczyzn, podobny do grobu z jaskini Caviglione, zawierający liczne ozdoby wykonane ze zwierzęcych zębów (m.in. jelenia) oraz muszli morskich mięczaków (Nassa i Cyprea), a także obfite ślady ochry. Grotta del Principe (fr. Grotte du Prince, Jaskinia Księcia) ― największa z jaskiń Balzi Rossi (głębokość 34 m, szerokość 9 m), położona 16 m n.p.m. Badania archeologiczne prowadzili w 1968 r. S. Simone i L. Barrol. Znaleziono bardzo liczny mustierski inwentarz krzemienny oraz kilka figurek „Wenus”. Powyżej wymienionych jaskiń i schronisk znajdują się jeszcze Grotta Voronov (fr. Grotte de Voronov). Grotta Grimaldi (fr. Grotte de Grimaldi). Groby z Balzi Rossi są częściowo związane z rozwiniętym grawetienem z okresu 26–19 tys. lat temu, część jednak może być późniejsza, odpowiadająca wczesnemu epigrawetienowi. Zbiory: Musée d'Anthropologie Prehistorique, Monako oraz Museo Nazionale Preistorico dei Balzi Rossi, Ventimiglia, założone w 1898 r. przez zakochanego w tej części Lugurii Anglika sir Thomasa Hanbury.

Na wschód od wsi Domme (dep. Dordogne, reg. Akwitania), w małej suchej dolince ok. 1 km na południe od doliny rzeki Dordogne, znajduje się niewielka jaskinia Combe Grenal. W wyniku badań wykopaliskowych przeprowadzonych w niej przez François Bordesa w latach 1953–1965 r. okryto bogate nawarstwienia kulturowe miąższości 13 m, które powstawały od końca przedostatniego zlodowacenia, datowane na ok. 125–50 tys. lat temu, ze śladami osadnictwa kultury aszelskiej (warstwy 64–56) i typowej dla neandertalczyka kultury mustierskiej (warstwy 55–1). W kilku warstwach mustierskich datowanych na ok. 70 tys. lat temu znaleziono także szczątki kostne tego człowieka. Domme, Francja (3.12.1980, 4.07.1981 i 18.06.1993)

Na wirniku z Saint-Nazaire-en-Royans (dep. Drôme, reg. Rodan-Alpy) pokazane są różne miejscowe osobliwości, m.in. stalaktyty z jaskini Thaïs, znanej okolicznym mieszkańcom od bardzo dawna i już w 1897 r. spenetrowanej przez speleologa Oscara Decombaz. Jednak dopiero w 1966 r. została ona zbadana dokładnie. W jaskini odkryto wtedy ślady pobytu tzw. człowieka kromaniońskiego sprzed ok. 15 tys. lat temu. Były to narzędzia krzemienne oraz przepalone kości zwierzęce i choć nie dokonano tu żadnych spektakularnych odkryć, świadczą one o sposobie życia naszych przodków u schyłku paleolitu.

Saint-Nazaire-en-Royans, Francja (17.01.1991)

Francja, Mi 2518 (28.09.1985)	Solutré, Francja (16.06.2001)	Francja, Mi 4659 (25.04.2009)
Francja, Mi 2518 (28.09.1985) (na karcie maksimum)	Widok na skały w Solutré-Pouilly (dep. Saône-et-Loire, reg. Burgundia). W 1866 r. geolog H. de Ferry zauważył tutaj, w miejscu zwanym Crôt du Charnier, ślady osadnictwa paleolitycznego, znajdujące się u stóp skalnego urwiska. Badania Bouchera de Perthesa i Adriena Arcelina odsłoniły obozowisko łowców dzikich koni z okresu górnego paleolitu. W 1869 r. Gabriel de Mortillet (1821–1898) wybrał to stanowisko jako eponimiczne dla kultury solutrejskiej, jednak osadnictwo ludzkie w tym miejscu istniało już o wiele wcześniej. W spągu leżała warstwa mustierska, później przemysł przejściowy prowadzący do górnego paleolitu, po którym następowała warstwa starszej kultury oryniackiej. Dalej warstwa z niezliczonymi kośćmi koni z przemysłem graweckim z ostrzami typu Font-Robert, wyżej dwa poziomy solutrejskie odpowiadające środkowej i późnej fazie tej kultury, a następnie warstwa środkowomagdaleńska. W jej obrębie znaleziono późniejsze wtręty, w postaci np. śladów osadnictwa neolitycznego. Kultura solutrejska występowała na rozległych obszarach Europy (górny paleolit, ok. XIX–XVI tys. p.n.e.). Ludność zamieszkiwała m.in. jaskinie, a głównym jej zajęciem było łowiectwo. Charakterystyczne są krzemienne liściowate (w kształcie liści lauru i wierzby) groty oszczepów, wyroby z kości (pierwsze igły z uszkami), ryty i malowidła naskalne (np. wykonane w płytkim reliefie fryzy zwierzęce z Roc-de-Sers i Forneau du Diable). Stosunkowo rzadkie są znaleziska szczątków ludzkich, które można precyzyjnie przypisać kulturze solutrejskiej. Prezentują one cechy Homo sapiens sapiens typu Crô-Magnon, powszechnie występującego w górnym paleolicie. Solutré-Pouilly, Francja (28.09.1985)

Wnętrze jaskini Grottes de Remouchamps, odkrytej w 1828 roku. W 1912 r. udostępniono ją zwiedzającym, a w 1924 r. wyposażono w oświetlenie elektryczne. Jaskinię można też zwiedzać płynąc łodzią podziemną rzeką nazywaną Rubikon (jest to najdłuższa, licząca 600 m, podziemna trasa żeglugowa na świecie). Przednia część jaskini (obecnie całkowicie wybetonowany hol wejściowy dla turystów) była zamieszkała w okresie paleolitu przez przedstawicieli kultury tardeuaskiej, a potem także schyłkowopaleolitycznej kultury ahrensburskiej, z okresu ok. 10,8–10 tys. lat temu. Ponieważ we wnętrzu jaskini panuje prawie stała temperatura wynosząca ok. 8–10 °C, była ona dogodnym miejscem schronienia w okresach zimna. W latach 1829–1833 badania prowadził tutaj Philippe-Charles Schmerling (1790–1836), który jako pierwszy, jeszcze przed Boucher de Perthes, stwierdził współwystępowanie człowieka i mamutów. On też odkrył w Engis czaszkę, zidentyfikowaną później jako dziecko neandertalczyka.

Belgia, Mi 1884 (23.10.1976)

Balve 1, Niemcy (30.10.2001)	Balve 2, Niemcy (16.10.1976)
Jaskinia Balver leży w dolinie Hönne, koło miejscowości Balve (Märkischer Kreis, Północna Nadrenia-Westfalia). Jest to największa otwarta jaskinia Europy. Wejście do niej ma 11 m wysokości i 12 m szerokości, a głębokość wynosi 75 m. Jaskinię wypełniały pierwotnie osady o miąższości 15 m, które w latach 30. XIX w. zaczęto górniczo eksploatować. Przy okazji rozrzucono po hałdach setki narzędzi krzemiennych. Późniejsze badania archeologiczne doprowadziły od odsłonięcia nienaruszonych warstw, w których znaleziono 700 narzędzi krzemiennych oraz ogromne ilości odpadów produkcyjnych, a także kości niedźwiedzi jaskiniowych, mamutów (m.in. cios o dł. 4,6 m), koni, jeleni olbrzymich i in. Ogółem z jaskini wydobyto ok. 50 tys. znalezisk, co stawia ją wśród najważniejszych stanowisk paleolitycznych w Europie. Pierwsze badania przeprowadzono tu już w 1844 roku (Wagner i Castendyck), a w 1870 roku prace kontynuował R. Virchow. Prace wykopaliskowe trwają po dzień dzisiejszy. Jaskinia była w pradziejach wielokrotnie zasiedlana. Tylko z okresu środkowego paleolitu pochodzi 7 warstw osadniczych datowanych od 100 do 40 tys. lat temu. Najmłodsze są ślady osadnictwa z okresu przedrzymskiego.

Na ilustracji jaskinia Steinkirche koło Scharzfeld (Lkr. Osterode, Dolna Saksonia), utworzona w dolomitowych skałach na stokach gór Harzu, składająca się z dużej komory długości 28 m, wysokości do 6 do 8 m i podobnej szerokości. Przeprowadzone w latach 1925–1928 badania archeologiczne doprowadziły do odkrycia tutaj narzędzi krzemiennych i kościanych oraz szczątków zwierzęcych, będących pozostałościami po obozowisku łowców reniferów z górnego paleolitu, datowanym na ok. 15–8 tys. lat BC (są to najstarsze ślady pobytu człowieka na terenie Dolnej Saksonii!). Jaskinia była także penetrowana przez grupy mezolityczne, a później jeszcze w okresie przedrzymskim (ok. 500 lat p.n.e.). W średniowieczu, pod wpływem wypraw krzyżowych, jaskinia i okoliczne skały zostały przekształcone w rekonstrukcję grobu Chrystusa, a przed jaskinią aż do XVI w. funkcjonował cmentarz.

Niemcy, Mi P 99 (1970)

Bośnia i Hercegowina, Mi 524 (10.06.2008) Bośnia i Hercegowina — Chorwacka Poczta Mostar, Mi 157 (5.06.2005)

Jaskinia Vjetrenica — największa jaskinia na terenie Bośni i Hercegowiny, położona we wsi Zavala (gm. Ravno, kanton Hercegowina-Neretva, Federacja Bośni i Hercegowiny), w przepięknej dolinie Popovo polje. Ta mała dolina jest częścią największego na świecie systemu krasowego, rozciągającego się z Bośni, przez Chorwację, aż do Słowenii. W jaskini odkryto korytarze o łącznej długości 6,1 km, z tego główny korytarz liczy 2,47 km, a różnica poziomów wynosi 520 m. Wewnątrz jaskini istnieje kilka stałych i okresowych strumieni i jezior, z których największe (Veliko jerzero), położone 1250 m od wejścia, ma 180 m długości. W 1950 r. jaskinię uznano za pomnik przyrody, w 1964 r. udostępniono ją częściowo (1800 m) do zwiedzania, jednak w wyniku wojny w 1991 r. jej infrastruktura została zniszczona. W Vjetrenicy znaleziono m.in. szczątki niedźwiedzi jaskiniowych i jeden kompletny szkielet lamparta (Panthera pardus), drewnianą dłubankę oraz rysunki naskalne, datowane na ok. 10 tys. lat temu.

Rysunki z Peştera Muierilor/Muierii (=Jaskinia Kobiet) koło Baia de Fier (okr. Gorj, Wołoszczyzna). Jaskinia ma cztery poziomy i łączną długość 3566 m. Część (573 m) jest udostępniona do zwiedzania (była to pierwsza jaskinia w Rumunii, w której zainstalowano oświetlenie elektryczne). W jaskini znaleziono 183 szkielety niedźwiedzi jaskiniowych oraz szczątki innych zwierząt: hien, lwów, lisów, kozic, wilków i dzików. W 1952 r. odkryto też tutaj 6 kości ludzkich wraz z mustierskim przemysłem krzemiennym. Zbiór ten datowany jest radiowęglowo na 30.150±800 BP, tj. ok. 33.225±872 BC (rysunki pokazane na datownikach są dużo późniejsze). Baia de Fier, Rumunia (27 i 29.10.1981)

Zajęcia przydomowe

Dwaj neandertalczycy (Homo neanderthalensis) utwardzający w ogniu groty drewnianych oszczepów. Gwinea Bissau, Mi 3152 (15.07.2005)

Skrobacz (zgrzebło?) krzemienny oraz kobieta z córką przy garbowaniu skóry. Tzw. Republika Naddniestrzańska, 28 A i B (5.03.1996)

Homo habilis przy produkcji kamiennego pięściaka. Najwcześniejszy hominid (gatunek ten żył ok. 2,5–1,6 mln lat temu) o większym mózgu. Na podstawie budowy anatomicznej dłoni można stwierdzić, że człowiek ten posiadał już zdolność wykonywania precyzyjnych czynności. Wytwarzał też prymitywne narzędzia, stąd nadano mu nazwę gatunkową Homo habilis, czyli „człowiek zręczny”. Ogólnie podobny do australopiteków, ale posiadał delikatniejszą, lepiej wysklepioną czaszkę o pojemności 600–800 cm3. Twarzoczaszki są mniejsze, mniej prognatyczne niż u innych form hominidów, wyraźnie brakuje im też masywności czaszek związanej z potężnym umięśnieniem szczęk australopiteków robustnych. Jego sylwetka była bardziej wyprostowana niż u australopiteków, a tym samym był lepiej przystosowany do poruszania się na dwóch kończynach. Osiągał 130 cm wzrostu i 45 kg wagi.

Palau, Mi 1629 (15.03.2000)

Neandertalczycy — ojciec i syn — podczas wykonywania narzędzi z krzemienia. Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, Mi 2979 (2.02.2007)

Drapacz krzemienny oraz mężczyzna z synem przy wykonywaniu narzędzi krzemiennych przy pomocy twardego tłuczka (tutaj otoczak kamienny) i twardej podkładki. Tzw. Republika Naddniestrzańska, 26 A i B (5.03.1996)

Łowy

	Ten 6-znaczkowy arkusik Malediwów przedstawia wizerunki kilku prahistorycznych zwierząt, ale w trzech miejscach znajdują się także podobizny bliżej nieokreślonych praludzi, zapewne polujących na te zwierzęta (choć nie wszystkie z nich należały z pewnością do ich ulubionych zwierząt łownych). Na drugim znaczku (Mi 3956) tego arkusika widać w oddali, na drugim planie za glyptodontem (szczerbak kopalny pokryty płytkowym pancerzem kostnym, występujący w trzeciorzędzie na terenie Ameryki Południowej), dwóch mężczyzn ubranych tylko w opaski na biodrach i uzbrojonych we włócznie. Na czwartym znaczku (Mi 3958), obok dwóch tapirów, podobnie uzbrojony mężczyzna „wychodzi” ze znaczka na lewy margines arkusika. Na ostatnim znaczku (Mi 3960) widać tylko włócznię, trzymaną przez mężczyznę siedzącego na prawym marginesie arkusika, przypatrującego się nadchodzącemu mamutowi.
		Malediwy, Mi 3955–3960 (21.05.2002) Malediwy, Mi 3956, 3958 i 3960 (21.05.2002)

Malediwy, Mi 3961–3966 (21.05.2002)	i prawy dolny fragment tego arkusika
Kolejny 6-znaczkowy arkusik Malediwów obok przedstawień prahistorycznych zwierząt pokazuje na dolnym marginesie postać praczłowieka (Homo?) „uzbrojonego” w zwierzęca kość (łopatkę).

Neandertalczyk powracający do obozowiska z udanych łowów z upolowanymi zającem i ptakiem. Kuba, Mi 1284 (31.03.1967) Rekonstrukcja wyglądu neandertalczyka według obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981)

Palau, Mi 1644 (15.03.2000)

Neandertalczyk uzbrojony w oszczep na tle krajobrazu z epoki lodowej. W 1856 roku dr Fuhlrott odkrył w jaskini Feldhofer w dolinie rzeki Düssel (na wschód od Düsseldorfu, Niemcy) kalotę czaszki, która pozwoliła określić nową odmianę paleoantropa. Licznych szczątków neandertalczyka dostarczyły także stanowiska francuskie (najsłynniejsze to: La Chapelle-aux-Saints, dép. Corrèze, La Ferrassie i Le Mustier, dép. Dordogne oraz La Quina, dép. Charente). Te istoty żyły od końca interglacjału Riss-Würm do środka zlodowacenia Würm (130–40 tys. lat temu). Odznaczali się wzrostem nieco niższym niż człowiek współczesny, szeroką i niską czaszką, pochylonym czołem i dużymi oczodołami z wystającymi wałami nadoczodołowymi, masywną twarzą o przypłaszczonych kościach policzkowych oraz mocną żuchwą pozbawioną wyniosłości bródkowej. Puszkę mózgową mieli taką samą lub nieco większą niż u człowieka współczesnego. Byli twórcami przemysłów lewaluasko-mustierskich.

Na marginesie bloku scena dobijania jednego z mamutów tonących w bagnie, gdzie uciekł zapędzony przez ogień podłożony przez neandertalczyków. W tle widoczne jest obozowisko neandertalczyków z szałasami krytymi skórą. Gwinea Bissau, Mi 3154 w bl. 524 (15.07.2005) Grupa myśliwych Homo sapiens zabijających mamuta, który wpadł do wilczego dołu. Komory, Mi 2726 (14.12.2009)

Uzbekistan, Mi 442–450 (10.05.2002)

Jersey, Mi 650–651 (5.04.1994) Polowanie na mamuty — u góry łowy na mamuty koło La Cotte de St. Brelade (ok. 250 tys. lat p.n.e.) na Jersey, stanowisku odkrytym już w 1881 roku. U dołu inna scena polowania na te zwierzęta, przedstawiona na marginesie arkusika znaczków Uzbekistanu. Ale tak naprawdę brak jest przekonywujących dowodów na to, że mamuty były zwierzętami łownymi. Są i tacy, którzy uważają, że człowiek wykorzystywał tylko padłe sztuki. Nie gardził przy tym nawet jedzeniem padliny, ale przede wszystkim pozyskiwał skóry mamutów i ich kości, m.in. do wznoszenia konstrukcji mieszkalnych — w tundrze nie łatwo było zdobyć lepszy surowiec, bo drzew było bardzo mało. Ciosy mamutów były wykorzystywane przez człowieka paleolitycznego także do wykonywania wielu dzieł sztuki. Mamuty (Mammuthus primigenius) pojawiły się w czasie zlodowacenia Mindel i żyły do końca Würmu. Mierzyły 3–4 m wysokości, a ich ciosy (zwane kłami) przekraczały niekiedy 3,5 m długości.

Gujana, Mi 4300 w bl. 379 (10.02.1994)	Gujana, Mi 4301 w bl. 380 (10.02.1994)
Dwa bloki Gujany z jeszcze jedną wariacją na temat mamutów, tygrysów szablozębnych i polującego na nie praczłowieka. Mamuty występowały w Europie od glacjału Mindel i do końca Würmu, a więc tym człowiekiem z włócznią w ręce może być zarówno neandertalczyk, jak i współczesny anatomicznie Homo sapiens.

Mamut wielki (Mammuthus primigenius) i atakująca go dwójka ludzi z włóczniami. Francja, Mi 4405 (19.04.2008)

Słoń leśny (Elephas antiquus) atakowany przez Homo aeserniensis, czyli tzw. człowieka z Isernii, którego szczątki (datowane metodą potas-argon na 736.000±40.000 lat temu) znaleziono w La Pineta koło Iserni (prow. Isernia, reg. Molise), wraz z kośćmi różnych zwierząt, m.in. słonia leśnego. Isernia, Włochy (29.01.1988)

Dwóch ludzi podczas polowania na niedźwiedzia oraz fragment czaszki praczłowieka? (ok. 1 mln lat temu). Korea Północna, Mi 4036 A i B (15.06.1998)

Na marginesie tego bloku ukazano dramatyczną scenę — jeden z neander­talczyków polujących na niedźwiedzia jaskiniowego (Ursus spelaeus) dostał się w zasięg jego pazurów. Gwinea, Mi 1169 w bl. 271 A i B (1.11.1987)

Panorama z Muzeum Paleolitycznego w Wangfujing, przedstawiająca polowanie grupy praludzi Homo erectus pekinen­sis na bawoły. Chiny, ilustrowane kartki pocztowe (2004 i 2006 r.) Obie te kartki pocztowe (będące równo­cześnie biletami wstępu do muzeum!) różnią się między sobą kilkoma szczegółami, m.in. chińskimi napisami na stronie ilustracyjnej

Obrządek pogrzebowy

Neandertalczycy składający zmarłego w celowo wykopanej jamie grobowej. Zmarły ułożony jest w pozycji typowej dla śpiącego człowieka, tzn. skurczonej, na boku, nazywanej też embrionalną. Neandertalczycy byli pierwszymi ludźmi, którzy chowali swoich zmarłych w intencjonalnych grobach, ale jeszcze nie składano im żadnych darów grobowych na drogę pośmiertną. Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, Mi 2976 (2.02.2007)

Strzyżów k. Hrubieszowa (3.05.1961) Nr 61030 wg katalogu A. Myślickiego

Jeden z najstarszych grobów w Europie — dwa silnie skurczone szkielety z Grotta dei Fanciulli (fr. Grotte des Enfants, Jaskinia Dzieci) w kompleksie Balzi Rossi w Grimaldi (prow. Imperia, reg. Liguria, Włochy) — odkryty w 1901 r. przez kanonika Louisa de Villeneuve. Znajdowały się w nim dwa silnie skurczone szkielety starszej kobiety i chłopca, które stały się podstawą wydzielenia tzw. rasy grimaldzkiej, cechującej się niskim wzrostem (ok. 1,60 m), długą czaszką, niską twarzą, szerokim otworem nosowym i dość mocno zaznaczony prognatyzmem. Te cechy zbliżają człowieka grimaldzkiego do typu negroidalnego (buszmeńskiego). Odkrycie negroidalnych osobników na wybrzeżu liguryjskim wzbudziło w ówczesnym świecie naukowym wielkie zainteresowanie powiązaniami europejsko-afrykańskimi. Badania w grotach Balzi Rossi kontynuowano więc pod patronatem samego Alberta I, księcia Monako.