Malarstwo jaskiniowe — poza obszarem Hiszpanii i Francji

Rozwijające się od początku młodszego paleolitu (ok. 33–25 tys. lat temu) malarstwo jaskiniowe jest ograniczone przestrzennie w zasadzie do obszaru północnej Hiszpanii (nad Zatoką Biskajską), pogórza środkowych Pirenejów i południowo-zachodniej Francji (Dordonia). Poza tą strefą przejawy sztuki jaskiniowej występują niezwykle rzadko.

Włochy

Forlì Centro, Włochy (10.09.1996)

Koziorożec — fragment rytu na płytce kamiennej znalezionej pod nawisem skalnym Riparo Tagliente (gm. Grezzana, prow. Werona, reg. Wenecja Euganejska), nazwanym tak na cześć odkrywcy, archeologa z Werony, Franco Tagliente, który zlokalizował to stanowisko w 1958 roku. Podczas wstępnych badań wykopaliskowych, przeprowadzonych przez Museo Civico di Storia Naturale di Verona w latach 1962–1964, pod kierunkiem F. Zorzi i A. Pasa, odkryto tu grób mężczyzny (ok. 14.000–12.500 BC). Badania zostały wznowione przez Uniwersytet w Ferrarze w 1967 r. i są prowadzone do chwili obecnej przez prof. A. Guerreschi. Uchwycono dwa główne poziomy kulturowe: starszy (ok. 60–30 tys. lat temu), składający się z wielu faz osadniczych związanych z kulturami mustierską i oryniacką, oraz młodszy, odpowiadający schyłkowi paleolitu, z materiałami późnej kultury epigraweckiej. W tych poziomach odkryto wiele kości zwierzęcych, gł. koziorożców (w warstwie datowanej na najstarszy Dryas) oraz dwa groby. Ciała zmarłych ułożono w owalnych jamach, a jedno przykryto płytami kamiennymi. Na jednej znajdował się ryt przedstawiający lwa. W warstwie z tego czasu znaleziono też inne realistyczne ryty z przedstawieniami wielkich kotów jaskiniowych, bizonów i koziorożców.

Tur (Bos primigenius) — ryt z Grotta del Romito. Jaskinia Riparo di Romito, znajdująca się 13 km od Papasidero (prow. Cosenza, reg. Kalabria), została odkryta dla nauki w 1961 r. przez Agostino Miglio z lokalnego muzeum, któremu wskazali ją Gianni Grisolia i Rocco Oliva, mieszkańcy pobliskiej wsi. Pierwsze badania wykopaliskowe przeprowadził w latach 1961–1968 Paolo Graziosi z uniwersytetu we Florencji i od tego czasu są one cały czas kontynuowane (m.in. przez prof. Fabio Martini). W tej niewielkiej jaskini (jej długość wynosi zaledwie 25 m), do której prowadzi wąskie przejście między skałami o długości 34 m, odkryto liczne szczątki zwierzęce i roślinne oraz ślady pobytu ludzi. Najcenniejszym znaleziskiem są jednak dwa realistyczne ryty przedstawiające tury (Bos primigenius), bardzo dobrze zachowane, gdyż były przykryte osadami jaskiniowymi. Są one datowane między 11.500 a 10.060 BP i można je łączyć z ludnością późnej kultury epigraweckiej. W jaskini odkryto także kilka grobów z pojedynczymi i podwójnymi pochówkami niezbyt wysokich ludzi o wzroście ok. 140–155 cm. Zbiory: Museo Nazionale, Reggio Calabria.

Firenze, Włochy (24.04.1977)

Malowidło (ryt?) naskalne przedstawiające zapewne leżącego byka. Valdagno, Włochy (28.11.1982)

Jaskinia Cuciulat (Rumunia)

Ptak (dł. 21 cm, wys. 14 cm) — malowidło naskalne z Peştera Cuciulat w dolinie rzeki Somes (okr. Sălaj, Siedmiogród). W jaskini Cuciulat (mocno zniszczonej współcześnie wskutek eksploatacji wapienia przy pomocy materiałów wybuchowych) znajdują się malowidła wykonane czerwoną glinką o dużej (13,2% Fe2O3) zawartości związków żelaza, uważane za najstarsze w regionie południowo-wschodniej Europy (ok. 12 tys. lat temu). Odkrył je w 1978 roku zespół speleologów z Klubu Emila Racovity (A. Done, F. Cucu, T. Vadeanu, M. Codrescu, Simona Manolescu). Wymiary pomieszczenia z malowidłami są niewielkie: 3,7×2,5 m. Są to sylwetkowe (bez konturów i bez cieniowania) przedstawienia zwierząt (koni, kotów i ptaków) oraz być może i ludzi, niewielkich rozmiarów, np. malowidło konia ma 24,6 cm długości i 12,5 cm wysokości. Domniemane, bardzo słabo zachowane, wizerunki ludzi mają wysokość 51 cm i szerokość ok. 26 cm.

Câciulata, Rumunia (8.04.1993)

Jaskinia Gaura Chindiei (Rumunia

Ludzka dłoń — fragment malowideł z Peştera Gaura Chindiei (okr. Vâlcea, Wołoszczyzna). Jaskinia jest niewielka, liczy tylko 18 m długości, mimo to naliczono w niej 425 różnych malowideł, rysunków i napisów (w alfabecie łacińskim lub cyrylicy), które można datować od schyłkowego paleolitu po czasy współczesne. Malowidła paleolityczne (ok. 10–8 tys. lat temu) wykonane są czerwoną glinką o dużej zawartości związków żelaza. Są to najczęściej symbole solarne i ptaki o szeroko rozłożonych skrzydłach. Badania w jaskini prowadził m.in. dr Vasile Boronean. Câciulata, Rumunia (11.04.1993)

Jaskinia Oilor (Rumunia)

Sylwetka konia (?) — rysunek z Peştera Oilor (= Jaskinia Owiec) koło Birseşti (okr. Gorj, Wołoszczyzna). Jaskinia Oilor jest stosunkowo niewielka. Jej łączna długości wynosi 545 m (na dwóch poziomach), a największe pomieszczenie ma długość 21 m i szerokość 8 m. Znaleziono tu bliżej niedatowane wyroby krzemienne kultury oryniackiej. Birseşti, Rumunia (30.09.1981)

Jaskinia Runcu (Rumunia)

Dwa zwierzęta (kozy?) — rysunek z jaskini Runcu (okr. Gorj, Wołoszczyzna). Chronologia: epoka kamienia? Runcu, Rumunia (28.09.1981)