Anatomicznie nowoczesny Homo sapiens

Palau, Mi 1638 (15.03.2000)

Kuba, Mi 5113 w bl. 245 (15.08.2008)

Homo sapiens sapiens (człowiek rozumny, człowiek z Crô-Magnon), to nazwa stosowana do późniejszych form Homo, a ostatnio zawężana tylko do ludzi anatomicznie nowoczesnych, a więc żyjących współcześnie i ich niedawnych przodków.

Homo sapiens sapiens różni się anatomicznie wykształceniem guzowatości bródkowej, cofniętą twarzoczaszką, brakiem wałów nadoczodołowych, wysoko wysklepioną mózgoczaszką oraz delikatną budową szkieletu i wyższym wzrostem. Jego głównym atutem jest duży mózg (1100–1400 cm3) i zdolność do artykułowanej mowy.

Człowiek cechuje się dużą inteligencją i wysokim stopniem rozwoju psychicznego, posługuje się mową, podlega ciągłej ewolucji kulturowej, której motorem jest zdolność abstrakcyjnego myślenia i świadomego, celowego podejmowania decyzji, a także rozwój pracy przy ciągłym doskonaleniu narzędzi, co sprzyjało daleko idącemu rozwojowi współżycia w społeczeństwie.

Najbliższym współcześnie żyjącym krewnym człowieka jest szympans bonobo, u którego budowa białek surowicy krwi oraz układ aminokwasów hemoglobiny są niemal identyczne z analogicznymi cechami krwi ludzkiej.

Tzw. neoantropy (Homo sapiens) odpowiadające człowiekowi współczesnemu zarówno pod względem budowy fizycznej jak i potencjalnych możliwości umysłowych, pojawiły się najwcześniej — bo ok. 130–100 tys. lat temu — w Afryce (Omo-Kibbish, Klasies i Border Cave) oraz na Bliskim Wschodzie (Skhul i Qafzeh w Izraelu). Dopiero ok. 35 tys. lat temu człowiek współczesny dotarł do Europy (w paleolicie górnym), gdzie zastał jeszcze grupy neandertalczyków. Uzbekistan, Mi 450 (10.05.2002)

Żuchwa Homo sapiens sapiens odkryta w 2002 roku w Peştera cu Oase (Jaskinia Kości) koło Anina (okr. Caraş-Severin, Banat), przez Silviu Constantina z Instytutu Speleologii „Emil Racoviţă” w Bukareszcie. Osobnik ten określany jest popularnie jako Ion din Anina (Jan z Anina), a jego wiek określono metodą 14C na ok. 40.000 BC. Są to jak dotąd najstarsze znalezione w Europie szczątki Homo sapiens sapiens. Ich znaczenie polega też na tym, że przedstawiają mieszankę cech archaicznych, neandertalskich i anatomicznie współczesnych. Podczas ponownych badań w tej jaskini, przeprowadzonych przez Erika Trinkausa i Ricardo Rodrigo, odkryto dalsze kości, m.in. fragmenty czaszki (nazwane „Vasile”), datowane na ok. 36 tys. lat.

Cluj Napoca 1, Rumunia (16.10.2003)

Kuba, Mi 4069 (30.10.1997)

Kuba, Mi 1285 (31.03.1967) Tzw. człowiek z Crô-Magnon (ok. 30 tys. lat), ze schroniska skalnego Crô-Magnon w Les Eyzies-de-Tayac (dép. Dordogne, Francja), gdzie w 1868 roku znaleziono szczątki 5 szkieletów. Jeden z nich, tzw. starzec z Crô-Magnon, był podstawą do identyfikacji człowieka typu kromaniońskiego. Człowiek z Crô-Magnon zaliczany jest do anatomicznie nowoczesnego człowieka. Szczątki kromaniończyków znajdowane są zawsze z narzędziami zaliczanymi do okresu paleolitu górnego. Ludzie ci byli m.in. twórcami kultur oryniackiej i magdaleńskiej. Kromaniończycy byli autorami najwspanialszych dzieł sztuki, odnalezionych m.in. w jaskiniach Chauvet, Lascaux i Altamira, oraz twórcami najdoskonalszych narzędzi kamiennych. Inwentarz kultury Crô-Magnon (ok. 40 tys. lat temu) składa się z narzędzi z krzemienia, kości i rogu, rzeźb, dekoracji, malowideł na ścianach jaskiń, paciorków, figurek z gliny, instrumentów muzycznych, itp. W porównaniu do neandertalczyków ludzie z Crô-Magnon posiadali wyższe, bardziej wysklepione czaszki, niewielkie łuki brwiowe i wydatne bródki. Cechował ich wysoki wzrost, smukłe nogi i zapewne spora siła fizyczna, przy wydatnej muskulaturze. Pojemność mózgoczaszki jest porównywalna z dzisiejszym człowiekiem. Rekonstrukcja wyglądu kromaniończyka na znaczku Kuby i wyobrażenie gromady neandertalczyków — według obrazów Zdeňka Buriana (1905–1981) Kambodża, Mi 2262 w bloku 291 (25.10.2001)

Czaszka Homo sapiens sapiens (początkowo także Homo obercasseliensis) z Bonn-Oberkassel (Niemcy), z podwójnego grobu (ok. 14–12 tys. lat temu) mężczyzny i kobiety, odkrytego przypadkowo 12 lutego 1914 r. przez robotników pracujących w kamieniołomie „Am Stingenberg”. Grób przykryty był płaskim blokiem bazaltu. Pod warstwą gliny zabarwionej ochrą na kolor czerwony spoczywały dwa szkielety: 50-letniego mężczyzny i kobiety w wieku 20–25 lat. W grobie znaleziono również broń i ozdoby z kości i poroża kultury magdaleńskiej oraz najstarsze szczątki udomowionego psa. Zbiory: Rheinisches Landesmuseum für Archäologie, Kunst- und Kulturgeschichte, Bonn. Kuba, Mi 4070 (30.10.1997)

Oliena, Włochy (25.09.1988)

Mapa Sardynii i kość ludzka (kość skroniowa?) z jaskini Corbeddu koło Oliena (prow. Nuoro, reg. Sardynia). Pierwszymi śladami pobytu człowieka na Sardynii są obozowiska klaktońskie (od miejscowości Clacton-on-Sea w Anglii), tj. stanowiska kultury aszelskiej o wyłącznie odłupkowym (bez pięściaków) inwentarzu, ze środkowego plejstocenu (ok. 300–200 lat temu). Następne są dopiero datowane na późny plejstocen (ok. 14–12 tys. lat temu) znaleziska z jaskini Corbeddu. Z jaskini tej pochodzą też najstarsze na wyspie szczątki ludzkie wraz z towarzyszącymi im narzędziami kamiennymi — ludzki paliczek (ok. 20 tys. lat temu) i kość skroniowa (8750±140 BP, tj. ok. 7888±214 BC).

Czaszka Wajak 1 zaliczana do Homo sapiens fossilis (12–10 tys. lat), jedna z dwóch męskich czaszek znalezionych w 1888 roku przez górnika koło Wajak (Wadjak?) nad rzeką Brantas (wschodnia Jawa). Jest to pierwsza czaszka z Jawy opisana przez Eugène Dubois w 1890 roku, znana także pod nazwami Homo wadjakensis (Dubois, 1921) i Homo sapiens wadjakensis (Pinkley, 1936). Indonezja, Mi 1309 (31.08.1989)

Oszustwa i fałszerstwa

Piltdown, Wielka Brytania (21.03.2006)

Najsłynniejszym chyba oszustwem naukowym jest tzw. człowiek z Piltdown (Piltdown Man, Eoanthropus dawsoni = człowiek jutrzenki), którego autorem był prawdopodobnie Charles Dawson. C. Dawson twierdził, że czaszkę nieznanego nauce hominida odkrył w 1912 r. w kamieniołomie Piltdown w miejscowości Uckfield w hrabstwie Sussex (Anglia). Znalezisko opisywane było w ówczesnej brytyjskiej literaturze jako brakujące ogniwo między małpą a człowiekiem. Pasowało ono do powszechnej wówczas teorii, że gatunek taki powinien posiadać czaszkę zbliżoną do ludzkiej oraz szczękę podobną do małpiej, choć już wówczas wielu naukowców podchodziło do tego odkrycia z pewną rezerwą. Z czasem jednak znalezisko z Piltdown z coraz większym trudem dawało się pogodzić z autentycznymi znaleziskami hominidów, które miały małe mózgoczaszki, za to szczęki zbliżone do ludzkiej. Dopiero w w latach 1949–1953 przeprowadzono szczegółowe badania tych szczątków, które doprowadziły ostatecznie do wykrycia oszustwa i jego ujawnienia 21 listopada 1953. Okazało się, że „człowiek z Piltdown” został sfabrykowany z czaszki pochodzącej od człowieka (mieszkańca Ziemi Ognistej) z okresu średniowiecza, mającej 500 lat dolnej szczęki orangutana z Borneo i kopalnego zęba szympansa. Znalezisko wyglądało na starsze niż było w rzeczywistości, dzięki zamoczeniu go w roztworze żelaza i kwasu chromowego. Ponadto kły zostały spiłowane, tak żeby pasowały do pozostałych fragmentów kości.