Uprawa ziemi i chów zwierząt

W dziedzinie gospodarki neolit przyniósł bardzo wiele zmian — stąd też często określa się je łącznie terminem „rewolucji neolitycznej” W okresie tym różne społeczności ludzkie stopniowo odchodziły od zdobywania pożywienia wyłącznie na drodze wykorzystywania bogactw naturalnych na drodze łowiectwa i zbieractwa, a podstawą utrzymania stały się rolnictwo (uprawa ziemi) oraz chów zwierząt. Nowe sposoby pozyskiwania żywności zostały odkryte początkowo na Bliskim Wschodzie. Stamtąd, drogą poprzez Anatolię i Półwysep Bałkański, znajomość zbóż i zwierząt hodowlanych rozprzestrzeniła się po całej Europie, sięgając tak daleko na północ, jak tylko pozwalały na to warunki klimatyczne.

Koniec środkowego okresu epoki kamienia (mezolit) i początek neolitu to czas znacznych transgresji morskich. W Europie dotyczy to szczególnie Morza Północnego i Bałtyckiego. Zalane zostają wtedy pomosty lądowe, które łączyły kontynent z obecnymi wyspami brytyjskimi oraz Skandynawią i wyspami duńskimi. Jedną z tych nowo powstałych wysp jest Jersey (ok. 4 tys. p.n.e.). Jersey, Mi 281 (20.04.1982)

Korea Północna, Mi 3296 A i B (1.06.1992)		Polska, Mi 1372 = Fi 1224 (25.02.1963)
Najstarszą techniką uprawy ziemi było kopieniactwo, polegające na stosowaniu do tego celu głównie motyki (dwie motyki z poroża pokazane są na marginesie znaczka, obok naczynia glinianego). Było to typowe zajęcie kobiece, co znalazło swe odbicie w stosunkowo wysokiej pozycji społecznej ówczesnych kobiet. Jednak wraz z zastosowaniem radła do spulchniania ziemi przed siewem oraz wprowadzeniem uprawy sprzężajnej, wzrastała stopniowo rola mężczyzn. Apogeum tego procesu przypadło na koniec okresu neolitu, kiedy to znaczne obszary Europy opanowały patrialchalne społeczności z dominującym w gospodarce udziałem pasterstwa.

		Podstawowym zbożem chlebowym w całym neolicie europejskim była pszenica, a szczególną rolę odgrywała pszenica płaskurka (Triticum dicoccum). Polska, Mi 1371 = Fi 1223 Emisja „Walka z głodem na świecie” z dn. 25.02.1963 (wycofano 1.01.1995) Proj. A. Heidrich Papier biały, średni, gładki Ząbkowanie ZG 12 : 12 ½ Druk: PWPW — offset, formą 1-sektorową, w ark. 7×10 znaczków Nakład 1.694.000
		Polska, Mi 3417 = Fi 3269 Emisja „Międzynarodowa Konferencja Organizacji do spraw Wyżywienia (FAO) w Rzymie” z dn. 5.12.1992 (wycofano 1.01.1997) Proj. M. Jędrysik Papier biały, średni, kredowany Ząbkowanie ZG 11 ½ : 11 (¼) Druk: PWPW, rotograwiura Nakład 1.500.000 Watykan, Mi 398 i 400 (12.06.1962)

To właśnie z tej pszenicy wypiekano chleb, który począwszy od neolitu staje się jednym z głównych, codziennych pokarmów człowieka. Z pewnością jednak ówczesny chleb nie był tak piękny jak na tych znaczkach — raczej miał on wtedy formę różnych placków lub podpłomyków. Polska, Mi 3418 = Fi 3270 Emisja „Międzynarodowa Konferencja Organizacji ds. Wyżywienia (FAO) w Rzymie” z dn. 5.12.1992 (wycofano 1.01.1997) Proj. M. Jędrysik Papier biały, średni, kredowany Ząbkowanie ZG 11 ½ : 11 Druk: PWPW, rotograwiura Nakład 1.860.000 Polska, Mi 3547 = Fi 3399 Emisja „100 lat ruchu ludowego” z dn. 13.07.1995 Proj. J. Konarzewski Papier biały, średni, kredowany Ząbkowanie ZG 11 : 11 ½ (trzeci otwór z prawej owalny) Druk: PWPW — offset, formą 6-sektorową, w ark. 5×4 znaczki Nakład 5.000.000 Szwecja, Mi 818 (24.10.1973)

Portugalia, Mi 1390 (15.02.1978)	Szwecja, Mi 815 (24.10.1973)	Ale zanim można było zarobić ciasto na chleb, trzeba było zaorać ziemię, zasiać zboże, następnie dojrzałe sprzątnąć z pola, a ziarna zemleć na mąkę. Początkowo do spulchniania ziemi stosowano tylko ręczne kopaczki, ale potem wynaleziono radło (drewniane, podobne do tego przedstawionego na znaczku Portugalii, używanego jeszcze w XX w.), do którego ciągnięcia wykorzystywano niekiedy ludzi, ale najczęściej zaprzęgano woły (na niektórych terenach Europy — nie tylko w Szwecji, ale także np. i w Polsce — wykorzystywano je jako siłę pociągową jeszcze w połowie XX w.).
Korea Północna, Mi 3298 A i B (1.06.1992)

Do ścinania zboża używano od samego początku sierpów. W neolicie były to sierpy o ostrzach krzemiennych umieszczanych w oprawach z surowca organicznego (drewnianych lub z poroża), a dopiero od środkowej epoki brązu rozpowszechniły się sierpy w całości wykonane z tego metalu, zastąpione potem przez sierpy żelazne. Włochy, Mi 1140–1141 (21.03.1963)

Ziarna zboża trzeba było rozetrzeć na mąkę. Robiono to na kamiennych żarnach, nieckowatych lub płaskich, za pomocą trzymanego w ręce drugiego kamienia, zwanego rozcieraczem, płaskiego lub — jak na tym datowniku — walcowatego/dwustożkowatego. Ten ostatni typ był szczególnie rozpowszechniony w neolicie i wczesnej epoce brązu w północnej części Półwyspu Iberyjskiego. Bilbao, Hiszpania (17.11.1984)

Neolityczne systemy pól, tzw. Céide Fields, w Ballycastle, Co. Mayo, stwierdzono na powierzchni około 1500ha. Świadczą one o panowaniu niezwykle intensywnej gospodarki rolniczej już w okresie neolicie (ok. 3000 BC). Irlandia, Mi 833 (2.09.1993)

Rozprzestrzenienie się ludności kultur neolitycznych na większość obszarów Europy (poza jej północną częścią) wiąże się z panowaniem ciepłego i wilgotnego (cieplejszego i wilgotniejszego od obecnego) klimatu okresu atlantyckiego. Większość powierzchni Europy pokrywały wtedy ciepłolubne lasy liściaste, dąbrowy mieszane, nadające szacie leśnej charakterystyczne piętno. W dąbrowach tych znaczącą rolę odgrywała wówczas lipa wraz z ustępującym jej liczbowo wiązem. Znaczenie dębów systematycznie wzrastało, by w drugiej połowie okresu atlantyckiego osiągnąć maksimum. Dość licznie występował też jesion i leszczyna. Ale żeby mieć co orać i obsiewać, trzeba było wyciąć las, który porastał praktycznie wszystkie tereny. Pozyskanie nowego miejsca pod uprawę zbóż wymagało w początkowym etapie prawie zawsze wykarczowania kawałka starodrzewu. Szły wtedy pod topór także najstarsze drzewa, takie jak przedstawione na bułgarskich znaczkach 1100-letni jawor (Acer pseudoplatanus) ze wsi Belaščica i 1200-letna sosna czarna (Pinus nigra) z gór Pirin. Do ich ścięcia niezbędne były odpowiednie narzędzia rąbiące. Dlatego bardzo popularne stają się wtedy kamienne i krzemienne siekiery (bez otworu) i kamienne topory (z wywierconym otworem na stylisko). Wszystkie te narzędzia były z reguły starannie obrabiane i wygładzane (głównie ostrza i powierzchnie boczne) na płytach szlifierskich, takich jak np. pokazane na prawym marginesie tego arkusika znaczków Korei Północnej. Płyty takie z reguły wykonywano przede wszystkim z piaskowca kwarcytowego. Korea Północna, Mi 3296–3300 A i B (1.06.1992)

Bułgaria, Mi 1503, 1507 (28.12.1964)		Polska, Mi 2068 = Fi 1921 i Mi 2069 = Fi 1922 (31.12.1994)

Skamieniały pyłek jęczmienia (ok. 13 tys. lat temu) — jako ślad prahistorycznego rolnictwa na obszarze Horton Plains na Sri Lance. Sri Lanka, Mi 1515 (21.12.2005)

Chów zwierząt, to obok uprawy ziemi drugie podstawowe źródło zdobywania pożywienia ludności neolitycznej, choć oczywiście nie zaniechano innych, praktykowanych od tysiącleci zajęć, jak łowiectwo, rybołówstwo i zbieractwo (przecież z przeżytkami zbieractwa mamy do czynienia jeszcze i dziś, wystarczy przypomnieć sobie coroczne jesienne wyprawy rodaków na grzyby, a ponadto kto z nas nie ma wśród swoich znajomych jakiegoś zapalonego wędkarza?). Podstawowym zwierzęciem hodowlanym w neolicie Europy Środkowej było bydło (oczywiście nie tak dorodne jak na tych znaczkach) pokrojem zbliżone do tura, choć znacznie od niego mniejsze. Drugie miejsce zajmowała świnia (także bardziej podobna do swego bliskiego krewniaka, czyli dzika, niż do współczesnej świni domowej), a trzecie owca z kozą. Jednak w Europie Południowej, przede wszystkim na Bałkanach, struktura pogłowia była bardziej zbliżona do występującej na terenie Anatolii, gdzie większe znaczenie miały drobne przeżuwacze. Dla odmiany w wielu rejonach Europy Północnej (południowej Skandynawii) najliczniej występującym zwierzęciem domowym była świnia. Polska, Mi 2380, 2381, 2384 i 2385 = Fi 2233, 2234, 2237 i 2238 Emisja „XXVI Zjazd Europejskiej Federacji Zootechnicznej w Warszawie” z dn. 23.06.1975 (wycofano 31.12.1994) Papier biały, średni, kredowany — Ząbkowanie ZG 11¾ : 11½ Druk: rotograwiura, walcami 1-sektorowymi w ark. 5×10 znaczków Nakład odpowiednio: 10.615.000, 8.015.000 i dwa razy po 900.000

Na koniec trzeba jeszcze wspomnieć o koniu. Przyjmuje się, że znaczenie gospodarcze tego zwierzęcia zostało przez ludzi docenione dość późno. Jeszcze w starszej części neolitu był on traktowany jak typowe zwierzę łowne. Ze zwierzęcia, na które polowano dla jego mięsa, stał się on najszybszym ówczesnym środkiem transportowym, z którego usług korzystali przede wszystkim wędrujący za swymi stadami pasterze (np. środkowoeuropejskiej kultury ceramiki sznurowej) oraz wojownicy (np. schyłkowoneolitycznej kultury pucharów dzwonowatych). Ówczesne konie nie przypominały oczywiście dzisiejszych ras koni sportowych, czy pociągowych, ale najbardziej zbliżone były do spotykanych jeszcze gdzieniegdzie koni Przewalskiego i tarpanów.
Bułgaria, Mi 2952 (27.11.1980)	Czechosłowacja, Mi 2637 (28.09.1981)
Koń Przewalskiego jest jedynym koniem dzikim, który przetrwał do dzisiejszych czasów. Na wolności w zasadzie już nie występuje. Pojedyncze sztuki można ponoć spotkać na pustkowiach na pograniczu Rosji i Chin. Konia tego odkrył na terenie Dżungarii Nikołaj Michajłowicz Przewalski (1839–1888), Rosjanin pochodzenia polskiego, geograf, generał, badacz Azji środkowej. Pochodzenie konia Przewalskiego nie jest wyjaśnione. Przewalski w 1879 r. zebrał materiały badawcze, na podstawie których Poliakov opisał to zwierzę w 1881 roku. Wiele koni Przewalskiego zostało schwytanych na początku XX wieku i umieszczonych w ogrodach zoologicznych. Z tych ok. 12–15 sztuk rozmnażało się w niewoli i od nich pochodzi obecna populacja tego gatunku.
Polska, Mi 2584 = Fi 2437 (10.11.1978)	ZSRR, Mi 2276 (20.10.1959)
Wymiary ciała: długość 180–230 cm, ogon do 90 cm, wysokość w kłębie 125–145 cm, ciężar około 200–350 kg. Klasyfikacja gatunku nie jest jednoznaczna, obecnie spotyka się trzy stanowiska: Equus przewalskii — czyli jako odrębny gatunek rodzaju Equus, Equus ferus przewalskii — jako podgatunek konia dzikiego (Equus ferus), Equus caballus przewalskii — jako podgatunek konia domowego (Equus caballus).

Tarpan (Equus gmelini) — doszczętnie wytępiony dziki koń, który zamieszkiwał obszary leśne Europy. Przez niektórych badaczy jest uważany za jednego z przodków konia domowego. Były to zwierzęta niewielkie, liczące w kłębie ok. 130 cm. Miały myszatą sierść, a na grzbiecie ciemną, wyraźną pręgę przebiegająca wzdłuż kręgosłupa oraz pręgowane nogi, co jest cechą charakterystyczną ras prymitywnych, oraz krótką i stojąca grzywę.
Bułgaria, Mi 2953 (27.11.1980)	Polska, Mi 1448 = Fi 1300 (31.12.1963)
W okolicach Puszczy Białowieskiej tarpany przetrwały do 1780 roku, kiedy to zostały odłowione i umieszczone w zwierzyńcu hrabiów Zamoyskich koło Biłgoraja. W 1808 roku z powodu panującej biedy zostały one rozdane okolicznym chłopom. Tam w wyniku krzyżowania z lokalnymi końmi wykształciła się rasa nazwana przez prof. Vetulaniego konikiem polskim. W 1936 roku naukowiec ten rozpoczął w 1936 roku pracę nad odtworzeniem dzikich tarpanów na bazie koni polskich. W czasie II wojny światowej hodowla ta została zniszczona, a część koników wywieziono do Niemiec. W 1949 ocalałe koniki trafiły do Popielna, tam w Instytucie Genetyki i Hodowli Doświadczalnej PAN prowadzi się nad nimi badania naukowe i hodowlę zachowawczą. W podobnych warunkach są też utrzymywane w Stacji Doświadczalnej Akademii Rolniczej w Poznaniu.

Rumunia, Mi 1982 (22.06.1961)	Polska, Mi 2351 = Fi 2204 (30.12.1974)	Polska, Mi 2537 = Fi 2390 (12.12.1977)
Choć podstawowym źródłem pożywienia było rolnictwo i chów zwierząt, to wykorzystywano również wszystkie inne zasoby środowiska. Nadal praktykowano łowiectwo, rybołówstwo i zbieractwo, co właściwie przetrwało do dziś (wystarczy przypomnieć sobie coroczne jesienne wyprawy rodaków na grzyby, przybierające niekiedy rozmiary epidemii). Na tym rumuńskim znaczku przedstawiono (na drugim planie) scenę pradziejowego polowania, a na dwóch polskich łucznika i chwytanie ptaków siecią według XVI-wiecznych drzeworytów anonimowych artystów.