Plastyka i ryty naskalne

Starsza epoka kamienia (paleolit) to najdłuższa epoka w dziejach ludzkości, to początek człowieka jako gatunku biologicznego, a także jako twórcy kultury i ... sztuki. Nie można jednak udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, komu można przypisać pojawienie się tego zjawiska. Już neandertalczyk użytkował czerwony barwnik (ochrę) i znał pierwociny zdobnictwa. Prawdziwy jednak rozwój działalności, którą można uznać za początki sztuki, można wiązać z najwcześniejszymi przedstawicielami Homo sapiens sapiens (ok. 40–35 tys. lat temu).

Od samego początku tego okresu użytkowano rozmaite barwniki mineralne, takie jak hematyty, glinki żelaziste, czerwone piaskowce, czarne związki manganowe, które w stanie surowym lub prażonym dawały całą gamę barw od żółtych ugrów, przez czerwienie, aż do głębokich fioletów i czerni. Obok barwienia ciał, skór, broni, czasem grot mieszkalnych, pojawiają się pierwsze próby rycia i modelunku na niewielkich fragmentach skał, co w końcu doprowadza do wykształcenia się dość jednorodnego, specyficznego stylu „paleolitycznych Wenus”, czyli figurek kobiet o obfitych kształtach, występujących w całej Europie, od Atlantyku nawet po Bajkał. Kolejny etap rozwoju sztuki paleolitycznej wiąże się z zanikiem tej drobnej plastyki figuralnej na rzecz prawdziwie monumentalnego malarstwa jaskiniowego.

Figurka mamuta z kości słoniowej (ok. 31.900 lat temu), jedno z 11 przedstawień zwierząt (inne to m.in. koń, bizon i wielkie koty) znalezionych w jaskini Vogelherdhöhle w dolinie Lone, w Jurze Szwabskiej, koło Niederstotzingen (Lkr. Heidenheim, Badenia-Wirtembergia). Jaskinię odkrył przypadkowo w maju 1931 r. podążający tropem borsuka Hermann Mohn, który natknął się w niej na narzędzia krzemienne. O swym odkryciu powiadomił Gustava Rieka z uniwersytetu w Tybindze (Tübingen), który 5 lipca 1932 r. rozpoczął tu badania wykopaliskowe. W dolnej warstwie odkryto 6 figurek, z których najpiękniejsze są przedstawiające mamuta (dł. 5 cm) bez ciosów, z ciałem na grzbiecie i brzuchu pokrytym znakami X, i dzikiego konia (dł. 4,8 cm) o długiej, łukowato wygiętej szyi. Pozostałe to: mamut, renifer, niedźwiedź i lew jaskiniowy. W górnej warstwie znaleziono figurki mamuta, bizona, lwa jaskiniowego? oraz człowieka? W jaskini odkryto jeszcze główkę lwa jaskiniowego, jednak nie można jej przyporządkować do żadnej z tych dwóch warstw. W jaskini odkryto też narzędzia z kości i krzemienia oraz szczątki nowoczesnego anatomicznie człowieka (m.in. czaszkę, która np. wg Davida W. Frayera, paleoantropologa z University of Kansas, posiada cechy neandertalskie, takie jak przerwa zatrzonowa oraz kształt wylotu kanału nerwowego). W 2006 r. prace wykopaliskowe wznowiono pod kierunkiem Nicholasa Conarda, ponownie przeszukując teren z badań z 1932 roku, okrywając 5 dalszych figurek z kości słoniowej, w tym pokazaną na datowniku podobiznę mamuta (dł. 3,7 cm, waga 7,5 g). Prace te mają zakończyć się w 2009 roku. Zbiory: Schloßmuseum Hohentübingen, Tybinga i Ulmer Museum.

Heidenheim an der Brenz, Niemcy (12.10.2008)

„Wenus z Galgenberg” — najstarsza na świecie figurka antropomorficzna (datowana radiowęglowo na 31.600 BP, tj. ok. 34.645 BC) przedstawiająca tańczącą kobietę (stąd figurka ta nazywana jest też Fanny, do imienia słynnej tancerki wiedeńskiej Fanny Elßler), znaleziona (w kilku częściach) w 1988 roku podczas rozpoczętych w 1985 r. ratowniczych badań wykopaliskowych na terenie paleolitycznego obozowiska Galgenberg koło Stratzing (Dolna Austria). Figurka (wys. 7,2 cm, waga 10 g) zrobiona jest z błyszczącego zielonkawego amfibolitu, jaki występuje w sąsiedztwie stanowiska, a więc zapewne wykonana była na miejscu. Zbiory: Bundesdenkmalamt, Abteilung für Bodendenkmale, Wiedeń. Lengenfeld bei Krems, Austria (20.10.2006)

Brassempouy - Saint-Germain-en-Laye, Francja (6.03.1976)	Brassempouy, Francja (23.07.1994)	Mali, Mi 1262 A i B (24.08.1994)
Uwaga: na znaczku Mali błędnie podano nazwę miejscowości — „Brassempoury”

Lucca, Włochy (23.09.1972) Amou, Francja (30.04.2002) Liart, Francja (18.08.1995)

Francja, Mi 1955 (6.03.1976) Słynna „Wenus z Brassempouy” lub „Wenus w kapturze” (La Dame à la Capuche) — statuetka (wym. 3,65×2,2×1,9 cm) z kości mamuta, wykonana przez przedstawicieli kultury graweckiej (ok. 23 tys. lat temu) z jaskini Grottes du Pape w Brassempouy (dép. Landes, Francja). Zbiory: Musée d'Archéologie Nationale, Saint-Germain-en-Laye. Jaskinia początkowo była badana w 1881 przez P. E. Dubalena, który odkrył w niej ślady osadnictwa ze środkowej fazy kultury magdaleńskiej. W 1894 roku wykopaliska wznowił Édouard Piette i natrafił na warstwy datowane na młodszą oraz środkową kulturę solutrejską, a niżej warstwę grawecką, w której znalazł liczne, ale bardzo zniszczone, figurki kobiece. Jedną z nich jest „Wenus”, przedstawiająca kobietę o długiej szyi, z włosami ujętymi w siatkę, opadającymi na ramiona i równo przyciętymi nad oczami. Rysy twarzy ma wyraźnie zaznaczone, oczy umieszczone głęboko, nieco skośne, płaski nos, pełne policzki i zgrabny, trójkątny podbródek.

Wiedeń, Austria (11.10.1991)	Aggsbach Markt, Austria (8.08.2008)	Wiedeń, Austria (8.08.2008)
„Wenus z Willendorfu” — wykonana z wapienia figurka kobiety (wys. 10,5 cm), pomalowana ochrą na kolor ceglasty (kultura grawecka, 24–22 tys. p.n.e.). Zbiory: Naturhistorisches Museum, Wiedeń. Willendorf II (koło Krems an der Donau w Dolnej Austrii) to otwarte stanowisko archeologiczne z górnego paleolitu odkryte w 1889 roku przez F. Bruna. Podczas prowadzonych w latach 1908–1981 prac wykopaliskowych odsłonięto 9 warstw kulturowych, z których starsze (1–4) należały do kultury oryniackiej (wczesna faza górnego paleolitu), a młodsze (5–9) do górnopaleolitycznej kultury graweckiej („Wenus” znaleziono w warstwie 9). Oprócz dużej liczby narzędzi krzemiennych i mniejszej kościanych odkopano tutaj kości zwierząt łownych, wśród których najczęściej reprezentowane były mamuty, renifery i kozły. Z górnych warstw pochodzą trzy statuetki kobiece, z których najbardziej znana, pokazana na znaczku ONZ, znaleziona została przez robotnika Johanna Verana 7 sierpnia 1908 roku, a zidentyfikowana i opisana przez archeologa Josefa Szombathy. Jest to realistyczne przedstawienie postaci kobiecej, ze szczególnie uwydatnionymi cechami płciowymi i zaznaczonymi ozdobami włosów. Figurka ta jest typowym wyobrażeniem plastycznym dla tego okresu. Kształtem jest zbliżona do sferycznego elipsoidu. Przedstawia nagą kobietę, mocno otyłą, z wyraźnie zaznaczoną steatopygią (zgrubieniem tkanki tłuszczowej w okolicach bioder) i rękoma opartymi na górnej części wielkich piersi. Całą jej głowę, także twarz, pokrywa skomplikowanie ułożona fryzura. Istnieje wiele opinii na temat tego, co podobne figurki przedstawiają (istoty nadprzyrodzone?, postacie z legend i mitów?, przodków?, konkretnych ludzi?) i jaką pełniły one funkcję w osadach, miejscach obrzędowych lub grobach. Otyłość w tamtych czasach była niewątpliwie zjawiskiem wyjątkowym, a przedstawienie jej odpowiadało prawdopodobnie marzeniom seksualnym i ekonomicznym ówczesnych ludzi. Wyemitowany w Austrii z okazji 100. rocznicy odkrycia Wenus z Willendorf blok z samoprzylepnym znaczkiem wydrukowany jest na specjalnej folii lentikularnej (soczewkowej), co daje efekt trójwymiarowości		ONZ Wiedeń, Mi 413 (4.03.2004)
		Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, Mi 3672 (14.09.2008)
		Austria, Mi 2758 w bl. 44 (8.08.2008)

Słowacja, Mi 545 (20.10.2006) „Morawska Wenus” — bezgłowa figurka paleolityczna (ok. 22.800 BC według datowania metodą 14C) wykonana z kości mamuta (7,5×2,0×2,7 cm). Zbiory: Archeologický ústav Slovenskej akadémie vied, Nitra. Figurkę znaleziono w 1938 r. na świeżo zaoranym polu na terenie obozowiska łowców mamutów w miejscowości Moravany nad Váhom-Podkovica, skąd trafiła do Niemiec. Później jej odlew wystawiony był w Musée de l'Homme w Paryżu. Dopiero w 1967 roku „Morawska Wenus” powróciła na Słowację. Choć kontekst jej znalezienia nie są dokładnie znany, pozostaje ona przykładem wielkich umiejętności ludności kultury graweckiej. Na ilustracji koperty FDC umieszczono naszyjnik kultury graweckiej znaleziony w jaskini Čertova pec koło miejscowości Radošina, wykonany z przewierconych muszli rodzaju Melanopsides, a na datowniku FDC ostrza z radiolarytu ze stanowiska kultury graweckiej Lopata w miejscowości Moravany nad Váhom. Piešťany 1, Słowacja (20.10.2006) Moravany nad Váhom, Słowacja (20.10.2006)

Wenus z Lespugue — figurka z ciosu mamuta (wys. 14,7 cm) odkryta w 1922 roku przez René de Saint-Périer'a (1877–1950) w jaskini Les Rideaux koło Lespugue (dep. Haute-Garonne). Datowana jest na ok. 25 tys. lat temu i łączona z kulturą grawecką. Zbiory: Musée de l'Homme, Paryż. Boulogne-sur-Gesse, Francja (29.06.1964)

Wenus z Savignano sul Panaro (prow. Modena, reg. Emilia-Romania), znaleziona przypadkowo w 1925 r. przez robotnika podczas kopania fundamentów pod budynek gospodarczy. Ta bezgłowa figurka kobiety (wys. 22 cm) wykonana została ok. 25 tys. lat temu z serpentynitu, skały pospolitej w Apeninach w rejonie Modeny. Zbiory: Museo Nazionale Preistorico Etnografico „Luigi Pigorini”, Rzym. Forlì Centro, Włochy (10.09.1996)

Trzy z licznej kolekcji figurek przedstawiających zapewne jakiegoś boga-rybę, wykonanych z kamiennych otoczaków, ze stanowiska Lepenski Vir (opština Majdanpek, okr. Bor, Serbia Centralna): „Vodena vila” (Nimfa wodna) z domu a/5 z warstwy II stanowiska, „Danubius” (Danubis — rzymskie bóstwo Dunaju) z warstwy I (wym. 50,5×32 cm), „Praroditeljka” (Pramatka) z domu 44 z warstwy II (wys. 51 cm, szer. 39 cm). Zbiory: Narodni Muzej, Belgrad (nr inw. LV 43, LV 38 i LV 37). Te plastyczne wyobrażenia są dziełem epigraweckiej, późnomezolitycznej, rybacko-łowieckiej ludności kultury Lepenski Vir-Schela Cladovei, która zamieszkiwała we wczesnym holocenie tereny położone po serbskiej (Đerdap) i rumuńskiej stronie przełomu Dunaju w Żelaznej Bramie. Badania wykopaliskowe na stanowisku w Lepenskim Virze rozpoczęły się w 1965 roku, ale dopiero w 1967 r., pod pozostałościami osady neolitycznej, archeolog Dragoslav Srejović odsłonił w dwóch dolnych warstwach (warstwa I datowana jest 14C na 5490–4870, a warstwa II na 4680–4610 BC) 59 amfiteatralnie usytuowanych domów oraz duże cmentarzysko liczące 82 groby. Poszczególne domy posiadały powierzchnię od 5,5 do 30 m2. Opierały się na kamiennych fundamentach (widocznych na drugim planie znaczków 3145 i 3146) o specyficznym, trapezowatym kształcie (por. lewe górne narożniki arkusików tych znaczków). Ich przednie ściany, zwrócone ku przepływającemu w bezpośredniej bliskości Dunajowi, były wypukłe, zaokrąglone. Jeszcze podczas istnienia najpóźniejszej fazy kultury Lepenski Vir-Schela Cladovei pojawili się pierwsi osadnicy neolitycznej kultury kultury starczewskiej (od miejscowości Starčevo), którzy także zamieszkali na stanowisku w Lepenskim Virze (III warstwa). Jugosławia, Mi 1557 (29.04.1974)

Serbia i Czarnogóra, Mi 3145 i 3146 (17.09.2003) (fragmenty arkusików znaczków)

Rosja, całostka Ck (2007 r.) Figurka bizona wykonana z kości mamuta (22 tys. lat temu) z miasta Zarajsk (Зарайск, rej. loco, ob. moskiewski). Bezpośrednio pod stojącą od strony północnej basztą Nikol'ską (Никольская башня) zarajskiego kremla znaleziono najstarsze stanowisko na terenie obwodu moskiewskiego, datowane na górny paleolit. Znaczna jego część została zniszczona w trakcie budowy murów i fos kremla. Stwierdzono tu osadnictwo ludności kultury kostienkowsko-awdiejewskiej. Badania wykopaliskowe w latach 1980–1989 prowadził A. V. Trusov, a wznowił je w 1995 r. członek-korespondent Rosyjskiej Akademii Nauk H. A. Amirhanov (Х. А. Амирханов) z Instytutu Archeologii RAN. Do 2006 r. odkryto powierzchnię 450 m2. W pierwszym okresie badań wydobyto ok. 15 tys. krzemieni, w tym wiele noży typu kostienkowskiego. W wyniku badań uchwycono cztery fazy zasiedlenia stanowiska. Faza 1. datowana jest radiowęglowo na ok. 23–22 tys. lat temu. Jej ślady uległy dość silnym zniszczeniom na skutek późniejszego osadnictwa oraz struktur mrozowych. Właśnie w jednej z jam magazynowych z tego okresu znaleziono statuetkę bizona. W nieco tylko późniejszej fazie 2. struktura obozowiska była analogiczna do słynnego stanowiska Kostienki 1. Ludzie mieszkali w ziemiankach o długości ok. 5 m oraz szerokości i głębokości 1 m. Ich zadaszenie tworzyły ciosy mamutów nakryte skórami. Obok ziemianek znajdowały się jamy magazynowe średnicy 0,5 m i głębokości do 1,5 m, nakryte łopatkami mamutów z wywierconymi otworami. W fazie 3., młodszej o ok. 2 tys. lat od poprzednich, ilość jam była mniejsza, ale również znaleziono pozostałości konstrukcji mieszkalnych zbudowanych z kości mamutów: czaszek, żuchw i ciosów. Faza 4., datowana na ok. 17–15 tys. lat temu, przypada już na okres cieplejszy, a kości mamutów z tego czasu są gorzej zachowane. Poza szczątkami mamutów na stanowisku znaleziono także kości innych zwierząt: reniferów, zajęcy, bizonów, ptaków, i innych. W wielu miejscach stwierdzono ślady ochry — wysypywano nią obiekty mieszkalne i jamy gospodarcze. Zbiór wytworów z krzemienia ze stanowiska liczy setki tysięcy sztuk. Wśród najbardziej spektakularnych znalezisk z Zarajska można wymienić naszyjnik z zębów pieśca, motykę z ciosu mamuta i kości mamutów z ornamentem nacinanym i rytym (szczególnie wiele takich wytworów odkryto w sezonie 2005 r.). Jednak najsłynniejsze znalezisko miało miejsce we wrześniu 2001 r., kiedy to w jamie 71 z 1. fazy osadniczej odkryto figurkę samicy bizona, wykonaną z ciosu mamuta. Leżała ona na specjalnie dla niej wykonanym podwyższeniu. Jej lewy bok pokaleczony jest ostrymi narzędziami, obie lewe nogi są odłamane, a prawy bok pokrywa gęsto czerwona ochra. W 2005 r. odkryto typową dla kręgu kostienkowsko-willendorfskiego figurkę kobiecą, wykonaną także z ciosu mamuta. „Wenus” z Zarajska ma jednak obie nogi wyrzeźbione osobno, co jest określane jako styl awdiejewski.

Fryz naskalny długości 3 m w skalnym schronisku zwanym „la Chaire à Calvin” w Mouthiers-sur-Boëme (dep. Charente, reg. Poitou-Charentes), przedstawiający (od lewej): bliżej nieokreślone zwierzę bez głowy z rodziny Bovidae, konia oraz dwa kopulujące konie. Wszystkie one były dawniej zapewne pokryte ochrą. Ten fryz, odkryty w 1926 roku przez Pierre Davida, jest jedynym dziełem sztuki prahistorycznej na terenie departamentu Charente. Badania archeologiczne wykazały, że w pobliżu tego miejsca istniało obozowisko magdaleńskie (ok. 15 tys. lat temu), zamieszkałe przez łowców reniferów, koni i antylop.

Mouthiers-sur-Boëme, Francja (10.02.1989)

Portugalia, Mi 2318 w bloku 144 (23.10.1998)

Dwa koziorożce i koń — paleolityczne ryty naskalne ze stanowiska Penascosa w dolinie rzeki Côa, na terenie miejscowości Castelo Melhor (gm. Vila Nova de Foz Côa, dystr. Guarda), datowane na okres kultury solutrejskiej (ok. 20 tys. lat temu). W tym wielkim kompleksie rytów, na które natrafiono w 1994 r., na zbudowanych z łupku stromych skalnych zboczach doliny na długości ok. 100 km, odkryto ponad 40 stanowisk z rytami z różnych okresów. Najstarsze — przedstawienia bowidów wykonane techniką piktażu — można zaliczyć do sztuki solutrejskiej (środkowa faza górnego paleolitu) i datować na 28–10 tys. lat temu. Tematem przedstawień są konie, tury i koziorożce. Rzadsze są wizerunki ludzi i pochodzą one raczej z późniejszych czasów, jak np. ryt konnego wojownika z epoki żelaza. Rozmiary poszczególnych przedstawień wahają się od 15 do 180 cm, ale dominują ryty wielkości 40–50 cm. Obszar ten jest chroniony przez utworzony tutaj Parque Arqueológico do Vale do Côa, a w 1998 r. w większość stanowisk została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Ryt naskalny przedstawiający jelenia z zapewne jakimiś znakami solarnymi z Campo Lameiro, Pontevedra (Hiszpania), pochodzący z okresu epipaleolitu (ok. 6–5 tys. lat p.n.e.). Pontevedra, Hiszpania (7.09.1974)

Jeleń i sieć (?) — fragment rytu ze skały zwanej Cova da Bruxa (Jaskinia Wiedźmy) w Muros (prow. A Coruña, Galicja), składającego się z wielu przedstawień jeleni, postaci ludzkich, psów i różnego rodzaju symboli (spirale, koncentryczne koła, punkty, koła i pola o innym kształcie wypełnione punktami, linie łamane). Ryty te zapewne można datować na okres neolitu, ok. V–IV tys. BC, lub nawet epoki brązu, choć za wcześniejszą chronologią przemawia brak jakichkolwiek przedstawień broni z metalu. Muros, Hiszpania (29.06.1985)

Kuba, Mi 1285 (31.03.1967)

Kromaniończyk wykonywujący ryt na kości mamuta — fragment obrazu Zdeňka Buriana (1905–1981) — oraz czaszka Homo (sapiens) sapiens, tzw. człowieka z Crô-Magnon (sprzed ok. 30 tys. lat), ze schroniska skalnego Crô-Magnon w Les Eyzies-de-Tayac (dép. Dordogne, Francja), gdzie w 1868 roku znaleziono szczątki 5 szkieletów. Jeden z tych szkieletów, tzw. starzec z Crô-Magnon, był podstawą do identyfikacji typu kromaniońskiego. Kromaniończycy byli ludźmi bardzo wysokiego wzrostu, o sporej sile fizycznej. Pojemność ich mózgoczaszki jest porównywalna z dzisiejszym człowiekiem, a twarz nie miała cech, które by ją różniły od współczesnych ludzi odmiany białej. Rasa kromanioidalna przetrwała w zasadzie w niezmienionym kształcie do dziś, głównie w płn.-zach. Europie. Jej przedstawiciele mają bardzo jasną, wręcz różowawą skórę, włosy rude lub blond, mocną budowę ciała, szeroki prosty nos, szeroką twarz i głęboko osadzone, małe jasnoniebieskie oczy. Ornamentowana kość mamuta z tego znaczka to fragment ciosu z rytem geometrycznym przedstawiającym stylizowaną postać kobiety (wys. 15,5 cm), pochodzący ze stanowiska kultury pavlovskiej w miejscowości Předmostí na Morawach. Kromaniończycy byli też twórcami kultur oryniackiej i magdaleńskiej.

Ryt w kamieniu ze schroniska skalnego (na drugim planie) na stoku góry Badanj (1638 m n.p.m.), w dolinie rzeki Bregava, około 7 km poniżej miasta Stolac (gm. Stolac, kanton Hercegowina-Neretwa, Federacja Bośni i Hercegowiny). Pomimo silnego zniszczenia rytu można w nim rozpoznać, zgodnie z sugestią R. Whallona, tylną połowę widzianego z boku konia oraz wbite w niego strzały. Linie rytu mają głębokość ok. 5 mm. Stanowisko zostało odkryte w 1976 roku, a w wyniku badań wykopaliskowych prowadzonych tu do 1979 r. przez bośniackiego archeologa D. J. Baslera, a następnie w latach 1986–1987 przy współpracy z University of Michigan Museum of Anthropology, odkryto ogromną liczbę ok. 300 tys. wytworów z krzemienia ludności kultury epigraweckiej (datowanych 14C: 13.200±150 i 12.380±110 BC), a także liczne ozdoby, m.in. paciorki z muszli i zębów jeleni, pochodzące z dwóch faz chronologicznych, datowanych na schyłek plejstocenu i początek holocenu. Znaleziono także wiele kości zwierzęcych, przede wszystkim jeleni, ale także kóz i kozic (w fazie starszej) oraz dzików i saren (w fazie młodszej). Charakter kości świadczy o tym, że niewielkie grupy ludzkie, liczące maksymalnie 10 do 15 osób, zamieszkiwały to miejsce wiele razy, ale pozostawały tu krótko, od marca do maja. Badania wykopaliskowe potwierdziły też pozostałości krótkotrwałego osadnictwa z okresu neolitu, eneolitu, epoki brązu i czasów późniejszych. Zbiory: ryt pozostał na miejscu znalezienia, a pozostałe materiały archeologiczne znajdują się w zbiorach Sekcji Prehistorycznej Wydziału Archeologii Muzeum Narodowego Bośni i Hercegowiny w Sarajewie.

Bośnia i Hercegowina, Mi 77 (31.03.1997)

Thayngen, Szwajcaria (16.10.1980)

Tzw. pasący się renifer — ryt (dł. 8,5 cm) na porożu renifera znalezionym w jaskini Kesserloch koło Thayngen (kant. Schaffhausen). Zbiory: Rosgartenmuseum, Konstancja. Jaskinię Kesserloch odkrył w 1873 roku nauczyciel Konrad Merk (1846–1914) i rok później przeprowadził w niej pierwsze wykopaliska. Ostatnie prace archeologiczne miały miejsce w 1980 r. Jaskinia liczy ok. 200 m2 powierzchni. Była ona zamieszkała w miesiącach letnich przez łowców reniferów z IV fazy kultury magdaleńskiej w okresie zimnej oscylacji Bølling (ok. 12–11 tys. lat BC). W jaskini znaleziono kości 53 różnych gatunków zwierząt, m.in. mamuta, renifera, nosorożca i kozy (szczątków ludzkich nie odkryto), a ponadto narzędzia krzemienne wykonane z lokalnego surowca (m.in. ok. 200 grotów strzał). Zbiory: Museum zu Allerheiligen, Schaffhausen.

Wapienna płytka z rytem przedstawiającym twarz mężczyzny z jaskini La Marche. Na spągu jaskini La Marche w Lussac-les-Châteaux (dep. Vienne, reg. Poitou-Charentes) w latach 1937–1940 Léon Péricard i Stéphane Lwoff odkryli liczne (ok. 1500) kamienie wapienne z rytami wyobrażającymi lwy, niedźwiedzie, antylopy i konie, a także 155 realistycznych postaci ludzkich. Znalezisko to datowane jest na ok. 15 tys. lat temu. Rysunki są trudne do interpretacji, czasami kilka nakłada się na siebie. Przypominają one karykatury rzeczywistych osób, starców i dzieci, mężczyzn (większość twarzy jest ogolona) i kobiet, ubranych niekiedy w czapki, buty lub płaszcze. Czasem na ich ciałach znajduje się ornament, który może świadczyć o malowaniu ciał lub pokrywaniu ich tatuażem. Ich interpretacja jest sporna — przez wielu naukowców uważane są za fałszerstwo. Zbiory: Musée de l'Homme, Paryż.

Lussac-les-Châteaux, Francja (1.03.2005)

Les Eyzies-de-Tayac, Francja (13.02.2001)

Płytka z rytem z jaskini Font-de-Gaume w Les Eyzies-de-Tayac (dep. Dordogne, reg. Akwitania), odkrytej w 1901 roku. Znanych jest stąd ponad 200 jedno- i wielobarwnych przedstawień postaci zwierzęcych. Badania i inwentaryzację malowideł prze­prowadził H. Breuil.

Cieniutki krążek z kości (Ø 31 mm) z otworem w środku, zdobiony rytem przedstawiającym kozicę lub łanię — po jednej stronie ukazanej w pozycji leżącej, pod drugiej w pozycji stojącej, znaleziony w 1868 r. w schronisku skalnym Laugerie-Basse przez M. Hardy'ego i opublikowany po raz pierwszy w 1872 r. w „Le Magasin pittoresque”. Laugerie-Basse to schronisko skalne w Les Eyzies-de-Tayac (dep. Dordogne, reg. Akwitania), wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Pierwsze badania wykopaliskowe przeprowadzili tu w 1863 r. Francuz Édouard Lartet i Anglik Henry Christy. Wśród ok. 600 znalezionych tu ornamentowanych przedmiotów ludności kultury magdaleńskiej jest kilka o dużych wartościach artystycznych, poza wspomnianym już krążkiem kościanym jest to przede wszystkim także odkryta przez markiza Paula de Vibraye w 1864 r. figurka nagiej kobiety, tzw. bezwstydna Wenus, pierwsze tego typu przedstawienie plastyczne znalezione na terenie Francji.

Périgueux, Francja (17.12.1979 i 25.01.1980)

Neuwied 1, Niemcy (23.04.1989)

Mamut — ryt na płytce z łupku z Gönnersdorf (Lkr. Neuwied, Nadrenia-Palatynat). Badania wykopaliskowe prowadzone do 1968 r. pod kierownictwem prof. Gerharda Bosinskiego z Institut für Vor- und Frühgeschichte Uniwersytetu w Kolonii odsłoniły obozowisko grupy ok. 30–60 późnopaleolitycznych łowców z V–VI fazy kultury magdaleńskiej (ok. 12.900 BP, tj. ok. 14.000–13.500 BC), położone ok. 50 m powyżej Renu, w pobliżu niewielkiego strumienia, na północnym skraju basenu Neuwied. Na powierzchni ok. 700 m2 odkryto pozostałości zimowego obozowiska złożonego z trzech większych i dwóch mniejszych konstrukcji w typie dzisiejszych jurt o średnicy od 6 do 10 m, których podstawę stanowiły duże bruki kamienne złożone z płyt łupku, kwarcytu i kwarcu. W jutrach znajdowały się niewielkie paleniska oraz jamy wyłożone skórą, w których podgrzewano płynne pokarmy przez wkładanie do nich rozgrzanych w ogniu kamieni. Znaleziono przy tym wiele kości zwierzęcych: mamutów, koni, bizonów, turów, reniferów, jeleni i lisów polarnych, a także ptaków, liczne wytwory z krzemienia (309 rdzeni do produkcji wiórów oraz 4300 narzędzi: noży, drapaczy, wiertników i in.), wytwory z kości słoniowej: igły, groty strzał, ozdoby z kości, poroża i zębów, a nawet ze skamieniałego drewna. Bogata jest plastyka figuralna, np. małe figurki kobiece z kości słoniowej i poroża. Największym jednak bogactwem tego stanowiska są setki płytek z łupku z rytami sylwetowymi przedstawiającymi zwierzęta łowne lub kobiety (ok. 400 sztuk). Te ostatnie z reguły z profilu, niekiedy w pozycjach tanecznych. Zbiory: Museum für die Archäologie des Eiszeitalters, Schloss Monrepos, Neuwied.

Tańczące kobiety — ryt na płytce z łupku z Gönnersdorf (Lkr. Neuwied, Nadrenia-Palatynat). Zbiory: Museum für die Archäologie des Eiszeitalters, Schloss Monrepos, Neuwied. Niemcy, całostka Ck (1989 r.)