Grobowce megalityczne w Europie Środkowo-Zachodniej i Północnej

Belgia

Barvaux, Belgia (11.10.1949)

W okolicy Barvaux sur Ourthe (prow. Luksemburgia, Walonia) znajduje się kilka obiektów megalitycznych, takich jak menhiry i dolmeny. Najważniejsze z nich to dolmeny Wéris i Oppagne. Położony przy drodze do Barvaux dolmen Wéris, o którym najstarsza publikowana informacja pochodzi z 1879 r., to prostokątna komora z przedsionkiem i komorą grobową (dł. 10,8 m, szer. 4,6 m, wymiary wewnętrzne komory to 6,0×1,7 m, wys. 1,5 m) zbudowana z czterech kamieni nośnych i dwóch stropowych (większy z nich mierzy 5,0×3,6 m i waży ok. 30 ton). Wejście z przedsionka do wnętrza komory zastawione było dwoma, ustawionymi pionowo, cieńszymi płytami o narożnikach skutych w ten sposób, że na ich styku powstał zaokrąglony otwór. Podczas badań archeologicznych okryto w pobliżu trzy przewrócone menhiry tworzące jakby monumentalną aleję prowadzącą do dolmenu. Dolmen Oppagne, położony na południe od dolmenu Wéris II, został odkryty w 1888 r. przez rolnika orzącego pole. Dolmen ten był otoczony rowem i nakryty nasypem ziemnym. W odległości 25 m od dolmenu w 1888 r. odkryto trzy menhiry, a w 1986 r. dwa dalsze. Oznaczały one miejsca złożenia pochówków. W 1997 r. cztery z nich zostały ponownie ustawione na swych pierwotnych miejscach, ustalonych w wyniku badań wykopaliskowych. W tym dolmenie pochowano przynajmniej 9 osób. Na podstawie znalezionej ceramiki okres użytkowania grobowca określono na lata 2870 2300 BC.

Bléharies, Belgia (7.06.1977) Menhir Pierre Brunehaut (lub Brunehault), zwany także Pierre Celtique, znajdujący się w pobliżu wsi Brunehaut, przy prowadzącej do Hollain drodze „Rue des Six Chemins”. Jest to największy menhir Walonii — trapezowata płyta piaskowca o wys. od 3,50 m (od strony południowej) do 4,25 m (od strony północnej), maksymalnej grubości 60 cm i wadze szacowanej na ok. 25 ton, wyraźnie widoczna w równinnym krajobrazie. Obecnie dodatkowo menhir ten w terenie zaznaczają cztery rosnące wokół topole włoskie. Według starszych przedstawień ikonograficznych menhir był bardzo mocno przechylony, a wyprostowany został na polecenie miejscowych władz ok. 1819 r. Na południe od menhiru znaleziono wiele neolitycznych narzędzi wykonanych z krzemienia z Grand Pressigny.

Holandia

Assen, Holandia (3.10.1983)

Dolmen z prowincji Drenthe (wsch. Holandia). Na podstawie rysunku na tej frankaturze mechanicznej trudno zidentyfikować jaki konkretnie dolmen jest na nim przedstawiony. Najbliżej Assen znajdują się grobowce tego typu w Loon (D15), w Balloo koło Rolde (D16) i dwa w miejscowości Rolde (D17 i D18). Z tej czwórki zdecydowanie można wykluczyć tylko ostatni obiekt, gdyż jego kamienie stropowe mają zupełnie odmienny kształt od pokazanych na ilustracji.

Schematyczne przedstawienie dolmenu z terenu gminy Havelte (od 1998 r. Havelte jest częścią Westerveld, prow. Drenthe). Havelte (Postbus 50), Holandia (27.07.1993)

Luksemburg

Deiwelselter (Diabelski Ołtarz) znajdujący się w zakolu rzeki Sauer, 2 km na południowy-zachód od Diekirch. Ma on formę kamiennego portalu o wysokości 7 m. Został zbudowany w 1892 roku z głazów pochodzących ze zniszczonego grobowca dolmenowego. Diekirch, Lichtenstein (15.06.1951)

Niemcy

Oto krajobraz Szlezwiku, z grobowcami dolmenowym wzniesionymi przez ludność kultury pucharów lejkowatych. Został on uwieczniony na kilku znaczkach z różnych emisji wprowadzonych do obiegu na terytorium północnego Szlezwiku, o który to teren wiodły spór Niemcy i Dania. Na potrzeby tamtejszego plebiscytu w sprawie przynależności państwowej ukazały się znaczki w walutach markowej (Mi 11–14) i koronowej (Mi 25–28). Tymi też znaczkami, ale z ciemnoniebieskim nadrukiem C·I·S, posługiwała się do frankowania służbowej korespondencji międzynarodowa komisja plebiscytowa (Commission Internationale Slesvig), działająca do 16 czerwca 1920 r. Szlezwik, Mi 11–14 (25.01.1920) Szlezwik, Mi 25–28 (20.05.1920)

Albersdorf, Niemcy (15.01.1963, 19.01.1978 i 18.02.1993)
Kiel, Niemcy (1.05.2008) Dolmen poligonalny (o komorze w kształcie wieloboku) zwany Brutkamp lub Brautkamp (stanowisko LA 2), znajdujący się na terenie małego parku w Albersdorf (Kr. Dithmarschen, Szlezwik-Holsztyn). Od strony południowej posiada on krótki korytarzyk złożony z dwóch głazów, a wymiary zewnętrzne jego komory wynoszą 3,5×2,5 m. Komora grobowca przykryta jest jednym wielkim (dł. ok. 10 m, waga ok. 23–25 ton) kamieniem stropowym (największy głaz użyty do budowy megalitów w Szlezwiku-Holsztynie). Dolmen otaczają resztki kolistego nasypu z kamienną obstawą. Na starych rycinach ukazujących ten dolmen przedstawiany on był z tańczącymi wokół niego postaciami diabłów. Jest to jeden z najstarszych z 17 grobowców megalitycznych leżących na terenie gminy Albersdorf (starszy od niego jest zapewne tylko mały dolmen znajdujący się w parku zdrojowym „Papenbusch”). Można go datować na początek środkowego neolitu skandynawskiego, a wzniesiony został, jak wszystkie tego typu grobowce megalityczne na terenie północnych Niemiec i południowej Skandynawii, przez ludność północnej grupy kultury pucharów lejkowatych. Kultura ta swym zasięgiem obejmowała obszary od Holandii na zachodzie po Wołyń na wschodzie i od środkowej Szwecji na północy po Czechy i Morawy na południu, a poza grupą północną w jej obrębie wydziela się jeszcze cztery inne duże człony: zachodni, południowy, wschodni i południowo-wschodni, z których dwa ostatnie obejmują w większości tereny Polski.

Grobowiec megalityczny (dolmen) z okolic Soltau (Lkr. Soltau-Fallingbostel, Dolna Saksonia). Niemcy (1958 r.) Całostka-koperta z prywatnym (?) dodrukiem

Grobowiec megalityczny — jeden z pięciu dolmenów (sądząc po ukośnym ułożeniu jednego z kamieni stropowych, jest to obiekt A) z cmentarzyska zwanego Sieben Steinhäuser, znajdującego się na poligonie NATO (Truppenübungsplatz Bergen) w pobliżu Ostenholz koło Bad Fallingbostel, Lkr. Soltau-Fallingbostel w Dolnej Saksonii. Z tego względu cmentarzysko to dostępne jest dla turystów jedynie w weekendy i niektóre święta, w godzinach od 8:00 do 18:00. Fallingbostel 1, Niemcy (28.04.1990)

		Fallingbostel 1, Niemcy (8.04.1968 i 6.08.2002)
Jest to jedno z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych w Niemczech, po raz pierwszy opisane w 1720 roku przez uczonego J. G. Keyslera, od 1923 objęte ochroną konserwatorską. Cztery grobowce zostały zbadane w latach 1924–1937 i zrekonstruowane. W 1958 r. wszystkie megality otoczono wałami ziemnymi, mającymi chronić je przed wybuchami pocisków. Wszystkie grobowce są zorientowane na osi NE-SW i pierwotnie były przykryte nasypami ziemnymi, obecnie całkowicie zniwelowanymi.
		Fallingbostel 1, Niemcy (7.09.2004) Soltau 1, Niemcy (7.01.2001)
Grobowiec A: komora złożona z 4 par kamieni nośnych, zamknięta na węższych końcach pojedynczymi głazami i przykryta trzema kamieniami stropowymi, z których środkowy, najwęższy, jest połamany. Rozmiary komory od wewnątrz: 6,5×2 m. Wejście do komory znajduje się w środku ściany płd.-wsch. Z prowadzącego do niej korytarza zachowała się tylko jedna para kamieni nośnych. Grobowiec B: komora złożona z 4 par kamieni nośnych i przykryta 4 kamieniami stropowymi (w tym jeden bardzo wąski). Rozmiary komory od wewnątrz: 6,8×2,2 m. Z korytarza, którego wejście znajduje się w środku ściany płd.-wsch., ocalał tylko jeden kamień nośny. Grobowiec C: komora złożona z 3 kamieni nośnych od strony płd.-wsch., 4 od strony płn.-zach. i 4 głazów stropowych. Rozmiary komory od wewnątrz: 5×2 m. Wejście korytarza znajduje się między pierwszym i drugim kamieniem (licząc od południa) ściany płd.-wsch. Grobowiec D: komora krótka, prawie kwadratowa, ścianę płd.-zach. tworzy tylko jedna płyta kamienna, a pozostałe ściany po dwa głazy, nakrywa ją jedna potężna płyta kamienna o wymiarach 4,6×4,2 m i grubości ok, 0,5 m. Rozmiary komory od wewnątrz: 4×3 m. Wejście częściowo zachowanego korytarza znajduje się w środku ściany płd.-wsch. Komora grobowa otoczona jest prostokątną obstawą kamienną o wymiarach 7×14 m. Grobowiec E: komora złożona z 4 par kamieni nośnych i przykryta 3 kamieniami stropowymi. Kamień zamykający węższy bok komory od strony płd.-zach. nie zachował się i został uzupełniony. Dwa kamienie stropowe, południowo-zachodni i środkowy, są połówkami tego samego głazu narzutowego, z czego wynika, że ludność neolityczna potrafiła rozłupywać tak duże kamienie. Rozmiary komory od wewnątrz: 5,6×2 m. Wejście do komory prowadziło ze środka ściany płd.-wsch., gdzie zachowały się dwa jarzma korytarza.

Grobowiec megalityczny z okolic Schneverdingen, Lkr. Soltau-Falling­bostel (Lüneburger Heide, Dolna Saksonia). Schneverdingen, Niemcy (10.03.1975)

Ankum 1, Niemcy (1.07.1976)

Historyczne budynki miasta Ankum (Lkr. Osnabrück, Dolna Saksonia) oraz sylwetka dolmenu, zapewne jednego z megalitów kultury pucharów lejkowatych z położonego na południe od Ankum cmentarzyska Giersfeld. Znajduje się tu obecnie 6 grobowców w różnym stanie zachowania. Są to: Grumfeld-Ost — mocno zniszczona komora grobowa dł. ok. 19 m Grumfeld-West — w obstawie dł. 40 m znajdują się dwie komory: zachodnia (dł. 18,5 m) i wschodnia (dł. 16 m) Meyer — w obstawie o wymiarach ok. 30×5 m znajduje się komora (wewn. 25,5×1,6 m), przykryta pierwotnie zapewne ok. 16 kamieniami stropowymi, z których jednak już w 1864 r. pozostało tylko 9 głazów Reinecke — mocno zniszczona komora grobowa, z której w XIX w. pozostały 23 kamienie, a obecnie już tylko 18, pierwotnie składała się z 10 jarzm, a jej wymiary wewn. wynosiły ok. 14,6×2,5 m Rickelmann I — komora o wymiarach wewn. 12,0×2,4 m, przykryta 4 kamieniami stropowymi Rickelmann II — komora o wym. 19,0×6,5 m (wewn. 14,0×1,8 m)

Dolmen w Stöckheim (Altmarkkreis Salzwedel, Saksonia-Anhalt), znajdujący się ok. 100 m poza wsią, w kierunku na Lüdelsen. Jego komora grobowa jest nakryta największym na terenie Altmark (Stara Marchia — północna część Saksonii-Anhalt) kamieniem stropowym mierzącym 4,5×2,9×0,8 m. Przy objętości ok. 8,2 m3 jego wagę można szacować na ok. 22 tony. Na powierzchni tego głazu znajduje się ponad 80 małych miseczkowatych zagłębień, a w płd.-zach. narożniku tzw. zbrocze, czyli rowek przeznaczony — według miejscowych ludowych wierzeń — do odprowadzania krwi ofiar składanych na tym kamieniu. Z komory zachowały się wszystkie 4 eratyki stropowe (ale tylko północny, największy z nich, pozostał na swoim miejscu) i 14 z 16 kamieni nośnych. Komora ma długość 9 m (od zewnątrz 11 m), szerokość 2 m i ok. 1 m wysokości (najwyższa jest w partii północnej). Salzwedel 1, Niemcy (24.09.1986)

Schematyczna sylwetka dolmenu, zbliżona do przedstawienia z herbu Lamstedt, Lkr. Cuxhaven (Dolna Saksonia). Jednym z zachowanych do dziś dolmenów w okolicy Lamstedt jest „Steinofen” w Westerberg. Lamstedt, Niemcy (17.09.1987)

Schematyczne przedstawienie dolmenu z herbu miasta Großenkneten (Kr. Oldenburg, Dolna Saksonia). Wizerunek dolmenu w tym herbie został umieszczony na znak licznego występowania grobowców tego typu w najbliższej okolicy, m.in. na terenie miejscowości Ahlhorn. Großenkneten 1, Niemcy (19.02.1994)

Niemiecka Republika Demokratyczna, Mi 1267 (29.03.1967)

„Hünengrab im Schnee” („Grobowiec megalityczny w śniegu”) — obraz wielkiego niemieckiego romantyka Caspara Davida Friedricha (1774–1840) z 1807 roku, znajdujący się w zbiorach Staatliche Kunstsammlungen, Gemäldegalerie w Dreźnie. Przedstawia on prawdopodobnie grobowiec ludności kultury pucharów lejkowatych z miejscowości Gützkow (Lkr. Ostvorpommern, Meklemburgia-Pomorze Przednie) koło Greifswaldu, rodzinnego miasta malarza. Ten sam megalit został uwieczniony także na innym obrazie Friedricha — „Grobowiec megalityczny jesienią” („Hünengrab im Herbst”), który powstał ok. 1820 roku. Nie były to zresztą jedyne tego typu obiekty namalowane przez C. D. Friedricha. Można tu wymienić jeszcze grobowce z Dwasieden, Nadelitz, Nobbin, Silvitz oraz zapewne Damerow. Grobowiec z Gützkow już nie istnieje. Zapewne został rozebrany jeszcze w XIX w. w celu pozyskania tanim kosztem budulca kamiennego, a na jego miejscu powstało nowe pole. Na szczęście przetrwał na płótnie.

Megalityczny grobowiec korytarzowy ludności kultury pucharów lejkowatych z Forst Waldhusen koło Lubeki (Szlezwik-Holsztyn). Wymiary komory: długość 6 m, szerokość 3,7 m. Widok od strony prowadzącego do wnętrza komory krótkiego korytarzyka. Lubeka, Niemcy (19.03.1978)

		Menhir „Spellenstein” (rzadziej zwany też „Spillenstein”), stojący w ogrodzie przed jednorodzinnym domem przy ulicy Am Spellenstein nr 12 w Rentrisch koło St. Ingbert (Kraj Saary). Jego całkowita wysokość wynosi ok. 7 m, z czego 2 m znajdują się poniżej poziomu gruntu, co lokuje go na trzecim miejscu wśród obiektów tego typu z terenu Niemiec, po „Gollenstein” w Blieskastel (wys. 6,60 m) i „Steinernen Jungfrau” w Halle nad Soławą. Menhir z Rentrisch ma wrzecionowaty kształt i w przybliżeniu kwadratowy przekrój. Wykonany jest z czerwonobrunatnego piaskowca, pochodzącego najprawdopodobniej z odległego o kilka kilometrów Pfaffenkopf koło Dudweiler.
Sankt Ingbert 3, Niemcy (26.04.1986 i 16.06.1990)

Menhir „Hinkelstein” z Armsheim (Lkr. Alzey-Worms, Nadrenia-Palatynat). Menhir ten, wraz z innymi menhirami noszącymi nazwy „Dicker Stein”, „Haukstein” i „Spitzen Stein” aż do roku 1802 wyznaczał granicę między gminami Armsheim i Flonheim. Przyjmuje się, że kamienie te pierwotnie były stelami na pradziejowych kurhanach. W 1979 r. wszystkie menhiry z powodu reformy rolnej i komasacji gruntów zostały usunięte, jednak w 2001 r. „Dicke Stein” ustawiono znowu w dawnym miejscu. Armsheim, Niemcy (5.06.2010)

Dania

Dolmen Troldkirken w Sønderholm (gm. Ålborg, reg. Nordjylland, płn.-zach. Himmerland). Dolmen ten, także wzniesiony przez kulturę pucharów lejkowatych, znajduje się wewnątrz długiej (ok. 50 m) obstawy megalitycznej składającej się z 47 dużych głazów narzutowych (ok. 3600–3200 BC). Dania, Mi 448 (24.11.1966) Proj. M. Stage, ryt. Czesław Słania Dania, Mi 773 (24.03.1983) Proj. Claus Achton Friss, ryt. Czesław Słania

Dania, Mi P 214 (1936 r.)	Na znaku opłaty tych duńskich kartek pocztowych pokazano jeden z licznych w tym kraju grobowców megalitycznych — dolmenów — zbudowanych przez ludność kultury pucharów lejkowatych.
Dania, Mi P 215 (1936 r.) Kartka pocztowa z opłaconą odpowiedzią (awers i rewers)
Dania, Mi P 217 (1940 r.) Część nadawcza kartki z opłaconą odpowiedzią	Dania, Mi P 218 (1941 r.)

Grobowiec korytarzowy z Sømarke (Sømarkedyssen) na wyspie Møn (gm. Vordingborg, reg. Sjælland), położony ok. 600 m na wschód od tej wioski, wzniesiony przez ludność kultury pucharów lejkowatych w okresie środkowego neolitu skandynawskiego. Na wyspie Møn znajdowało się niegdyś co najmniej 119 grobowców megalitycznych, z których do dziś zachowało się 38 (jest to jedna z największych koncentracji megalitów na terenie Danii). Jednym z najbardziej znanych z nich i najpiękniej krajobrazowo położonych jest właśnie Sømarkedyssen. Jest to grobowiec bez obstawy megalitycznej, o ośmiokątnej komorze nakrytej jednym bardzo dużym głazem stropowym wspierającym się na siedmiu kamieniach nośnych. Dużo mniejszy kamień przykrywający korytarz (na znaczku po prawej) posiada na stronie górnej ok. 180–200 małych, miseczkowatych zagłębień, być może pochodzących dopiero z epoki brązu.

Dania, Mi Atm 35 (28.03.2007)

Dolmen w kolistej obstawie (runddysse) z Vielsted (gm. Sorø, reg. Sjælland), zbudowany przez ludność kultury pucharów lejkowatych (ok. 3500–3100 BC). Dania, Mi Atm 36 (28.03.2007)

Dolmen Poskær (także Porskjær lub Påskær) Stenhus koło Knebel (gm. Syddjurs, reg. Midtjylland), największy grobowiec megalityczny z kolistą obstawą (runddysse) na terenie Danii. Obstawa składała się z 24 głazów (obecnie zostały tylko 23, gdyż jeden został pocięty w latach 90. XIX w.) o wysokości ponad 2 m i wadze ok. 5 ton, tworzących krąg o średnicy 13 m. Jego sześciokątna komora, położona w płn.-wsch. części obstawy (w partii płd.-wsch. znajdowała się przypuszczalnie druga komora), zbudowana jest z 5 kamieni nośnych i jednego olbrzymiego (waga ok. 12–15 ton) kamienia stropowego. Prowadzi do niej krótki korytarz złożony z 2 kamieni. Pierwotnie cała ta konstrukcja przykryta była ziemnym nasypem. Wszystkie kamienie zostały przetransportowane tutaj z plaży w zatoce Knebel, leżącej ok. 2 km na zachód. Druga bliźniacza część skały, z której wykonano kamień stropowy (czerwonawy granit), ważąca ok. 19 ton, została użyta do budowy innego dolmenu, zwanego Grovlegård lub Agri, znajdującego się 2 km na płn.-wsch. od Poskær. Dolmen ten ocalał dzięki miejscowemu proboszczowi, który w 1859 r. stoczył długą i ciężką walkę z właścicielem pola, Ole Hansenem, który zamierzał niektóre kamienie rozsadzić prochem. Już w 1860 roku dolmen Poskær Stenhus został uznany za zabytek i później (1900 i 1943 r.) odrestaurowany przez Muzeum Narodowe, a pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1763 roku. Nigdy nie przeprowadzono tu badań archeologicznych, a jedyne znane stąd znalezisko to topór kamienny. Grobowiec ten powstał zapewne ok. 3300 BC i jest dziełem ludności kultury pucharów lejkowatych.

Dania, Mi Atm 37 (28.03.2007)

Szwecja

Megalityczny grobowiec korytarzowy (ok. 3500 BC) w Luttra (gm. Falköping, reg. Västra Götaland), wzniesiony przez ludność kultury pucharów lejkowatych, jeden z najbardziej znanych megalitów w Szwecji. Znaleziono w nim szczątki ok. 100 zmarłych. Szwecja, Mi 1031 (23.05.1978)

Jak wznoszono konstrukcje megalityczne

Transport wielkich kamieni do budowy grobowców megalitycznych, nieraz o wadze wynoszącej wiele ton, odbywał się zawsze wielkim, zbiorowym wysiłkiem całej wspólnoty ludzkiej — pomoc sił nadprzyrodzonych i UFO nie była do tego konieczna. Korea Północna, Mi 3300 A i B (1.06.1992)

A to powiększony prawy górny na­rożnik tego bloku

Korea Północna, Mi 2629 w bloku 197 (25.01.1985) Na marginesie tego bloku przedstawiono wiele środków transportu z różnych epok

W jaki sposób transportowano wielkie kamienie, z których budowano grobowce megalityczne? Chyba jednak nie tak, jak to pokazano na marginesie bloku Korei Północnej, gdzie narysowano grupę ludzi pchających głaz toczący się na podkładanych belkach. Taki sposób wymaga istnienia w miarę równych dróg, a w dodatku strasznie trudno jest utrzymać prostolinijny kierunek jazdy. Prawdopodobnie łatwiej było ciągnąć ciężkie kamienie umieszczone na wielkich saniach. W celu zmniejszenia tarcia pod ich płozy lano wodę, a powstałe błoto działało jak smar zmniejszając tarcie.