Malarstwo jaskiniowe — Hiszpania

Paleolityczne malarstwo jaskiniowe na terenie Hiszpanii koncentruje się północnej części kraju, w strefie franko-kantabryjskiej, obejmującej także francuską Dordonię.

jaskinia Altxerri

Ryba (zapewne jest to stornia, zwaną też fląderką) — frankokantabryjskie malowidło (dł. ok. 30 cm) z panelu nr Ia w jaskini Altxerri. Nazwa jaskini pochodzi od przysiółka wsi Orio, na zachód od Donostia-San Sebastián (prow. Guipúzcoa, Kraj Basków). Odkryto ją przypadkowo w 1956 r. w rezultacie pozyskiwania kamienia wapiennego do budowy drogi. Początkowo zaglądali do niej z ciekawości tylko młodzi mieszkańcy pobliskich miejscowości Orio i Zarautz. Pierwsze badania naukowe przeprowadzono w 1962 r., a ich wyniki opublikował José Miguel de Barandiaran w 1964 r., a następnie w 1976 r. Jesús Altuna Etxabe. Jest to krasowa jaskinia o głębokości 20 i długości 2200 m. Odkryto w niej siedem (I–VII) grup dobrze zachowanych malowideł i rytów z okresu ok. 13–12 tys. lat BC, jednak zaczęły one szybko niszczeć na skutek dostępu powietrza atmosferycznego, dlatego też obecnie jaskinia jest zamknięta dla zwiedzających. Większość przedstawień figuralnych to bizony i/lub żubry, jednak spotyka się i inne zwierzęta: koziorożce, kozice, renifery, jelenie, konie, lisy, ptaki, ryby, a nawet węże.

Zarauz, Hiszpania (2.04.1979)

jaskinia Araňa

Kobieta wybierająca miód dzikim pszczołom (paleolit schyłkowy, ok. 9.000 p.n.e.), malowidło z jaskini Araňa (prow. Walencja), odkryte w 1922 roku przez archeologa Hernándeza Pacheco. Znaleziono tutaj także neolityczny inwentarz kamienny (m.in. gładzoną siekierę). Hiszpania, Mi 2151 (28.04.1975)

jaskinia Covalanas y La Haza

Hiszpania, Mi 1671 (27.03.1967) Samice jelenia — częściowo punktowane czerwone malowidło (nr C1, C4 i D1), fragment centralnego przedstawienia z jaskini Cueva Covalanas y La Haza w Ramales (prow. Kantabria). W sumie zdobione ściany obejmują część korytarza długości ok. 25 m. Kompozycję rozpoczyna przedstawienie jelenia w towarzystwie kropkowanych znaków. Główna scena obejmuje 17 łań i 1 konia. Poniżej znajdują się dwa znaki kropkowe, dwie kreski i linia sinusoidalna, przypominająca zarys szyjowo-grzbietowy sylwetki konia. Styl malowidła pozwala na jego datowanie na środkowy okres magdaleński (ok. 17–13 tys. lat temu).

jaskinia Ekain

Eibar, Hiszpania (7.12.1986) San Sebastián, Hiszpania (6.11.1995)

Koń i dwa niedźwiedzie — malowidła z Cueva de Ekain koło Deba (prow. Gipuzkoa/Guipscoa, Kraj Basków). To drugie wykonane jest czarną farbą na niskim stropie w części jaskini zwanej Artzei, dlatego aby je obejrzeć trzeba przykucnąć. Jaskinię odkryli 8.06.1969 roku Andoni Albizuri i Rafael Rezabal, członkowie Towarzystwa Naukowego Aranzadi, zajmujący się poszukiwaniem śladów przeszłości na terenie Kraju Basków, a w szczególności prowincji Gipuzkoa i nadali jej nazwę Ekain, od wzgórza gdzie ją znaleziono. Badania wykopaliskowe jaskini Ekain trwały od 1969 do 1975 roku. Wyróżniono 10 warstw, z których najniższa, z przemysłem krzemiennym związanym z kulturą szatelperońską, datowana jest radiowęglowo na 30.600 lat temu. Warstwa IX zawierała ślady przemysłu oryniackiego (Aurignac), a w VIII znaleziono tylko nieliczne kości niedźwiedzi jaskiniowych. Warstwa VII (datowana na 16,5–15,5 tys. lat temu) związana jest z osadnictwem ludności magdaleńskiej. Znaleziono w niej ponad 300 narzędzi krzemiennych, kości i pozostałości palenisk. Najbogatsza była warstwa VI (ok. 12.050 lat temu), należąca także do kultury magdaleńskiej. Odkryto tu m.in. typowe dla tego okresu harpuny oraz plastykę figuralną w postaci rytów w kamieniu (np. tzw. plakietka z Ekain) i malowideł naskalnych (w sumie 71 przedstawień: 33 konie, 11 bizonów, 4 koziorożce alpejskie, 2 łanie, 1 jeleń, 2 ryby i 2 nosorożce? oraz kilka grup linii). Wyższe warstwy jaskini powstały już po ustąpieniu zlodowaceń.

jaskinia El Castillo

Hiszpania, Mi 1669 (27.03.1967) Malowane czerwoną farbą negatywy rąk, zwane także sylwetkami rąk — malowidło z Cueva El Castillo. Castillo, to niewielka góra wznosząca się ponad Puente Viesgo (prow. Kantabria). Mieszczą się w niej liczne jaskinie, które zawierają dzieła sztuki skalnej górnego paleolitu. Przedstawienia w jaskiniach las Chimeneas, la Pasoega, las Monedas, a zwłaszcza Castillo, były wykonywane w ciągu całego okresu magdaleńskiego i należą do wielu faz stylistycznych. Jaskinia El Castillo zawiera bardzo liczne znaki kwadratowe lub złożone z ciągów punktów. Wykopaliska przeprowadzone przez H. Obermaiera pod przedsionkiem tej jaskini pozwoliły rozpoznać ważną sekwencję stratygraficzną, która ujawniła 26 warstw kulturowych, od poziomu aszelskiego, poprzez mustierskie, wcześnie datowane warstwy oryniackie (ok. 39 tys. lat temu), graweckie, solutrejskie, magdaleńskie i azylskie. Z tą ostatnią łączy się wiele dzieł sztuki naskalnej, związanych ze stylem III (ok. 18–14 tys. lat temu): klasyczne wizerunki bizonów i koni oraz odpowiadające im znaki i odciski rąk oraz stylem IV (14–11 tys. lat temu): konie, bizony, koziorożce i jelenie.

jaskinia El Pindal

Llanes, Hiszpania, (27.07.1974)

Mamut (słoń leśny?) z zaznaczonym sercem — fragment czerwonego malowidła z jaskini El Pindal, datowanego na II/III styl wg A. Leroi-Gourhana (ok. 18—13 tys. lat temu). Jaskinia el Pindal znajduje się koło Pimiango (Asturia). Odkrył ją w kwietniu 1908 roku H. Alcalde del Rio. Jej topografia jest bardzo prosta. Składa się z korytarza o długości ok. 360 m, bez bocznych odnóg. Jaskinia nigdy nie była zamieszkała. Malowidła występują w pięciu miejscach jaskini. Pierwszym, ok. 118 m od wejścia, na lewej ścianie, jest zwrócona w prawo głowa konia, namalowana czarną linią. Ok. 240 m od wejścia, po prawej, znajduje się zespół malowideł o długości prawie 20 m, złożony z 50 figur i znaków. Wszystkie są wykonane czerwoną farbą (ochrą) i bardzo jednolite w stylu. W jaskini występują wizerunki bizonów (18), koni (8), jeleni/reniferów (3), mamutów (2), dzików (1) i ryb (1) oraz różne znaki: punkty, linie, linie równoległe, itp.

jaskinia Nerja

Cueva de Nerja — zespół jaskiń w górach Sierra Almijara w okolicach miejscowości Nerja (prow. Málaga, Andaluzja), odkryty 12.01.1959 roku przez chłopców łapiących nietoperze. W roku 1969 znaleziono wejście do dalszych partii jaskini (tzw. Galerías Altas i Nuevas). Poznane części jaskini liczą 7219 m długości, przy różnicy poziomów wynoszącej 68 m. Jaskinia była zamieszkała przez człowieka od ok. 25.000 BC aż do epoki brązu. Przez pierwsze 4 tysiące lat jaskinia była użytkowana tylko sezonowo przez niewielką grupę ludzi, a w pozostałych okresach odwiedzały ją hieny. Ok. 21.000 BC powstały pierwsze wyobrażenia figuralne (są to m.in. wizerunki fok), a jaskinia została zamieszkana na stałe do ok. 10.800 BC. Tutejsi ludzie spożywali m.in. ślimaki, kozy, króliki, ryby i ssaki morskie. Ok. 4500 BC występują tu już szczątki zwierząt domowych i neolityczne naczynia ceramiczne, a obszary wokół jaskini były użytkowane rolniczo. Ok. 3800 BC zmieniły się style ceramiczne, zarejestrowano także pozostałości tkactwa, a część jaskini wykorzystywana była przez ówczesnych mieszkańców jako miejsce składania zmarłych (układano ich w pozycji skurczonej, na boku). Zbiory: Museo de Arqueológico, Málaga. Nerja, Hiszpania (12.10.1995 i 30.04.1996)

jaskinia Tito Bustillo

Hiszpania, Mi 2152 (28.04.1975)

Koń — malowidło (dł. ok. 2 m) z tzw. Galería de los Caballos w jaskini Tito Bustillo koło Ribadesella (wschodnia Asturia). Jaskinię tę, jedną z wielu znajdujących się w krasowym masywie Ardines, odkrył w kwietniu 1968 r. Celestino Fernández Bustillo, osiemnastoletni kierownik grupy młodych speleologów. Leży ona w odległości ok. 200 m od lewego brzegu rzeki Sella i ok. 1 km od współczesnego jej ujścia do oceanu (w okresie magdaleńskim było to ok. 6–7 km). Obszar wokół ujścia rzeki Sella był zamieszkały przez ostatnie 25 tys. lat, wykorzystywano też wiele okolicznych jaskiń, z których najgłębsze były użytkowane jako sanktuaria. Na terenie jaskini szczególnie intensywnie użytkowano dwa obszary: Area de Estancia i Area de las Pinturas. Pierwsze badania wykopaliskowe przeprowadził tu Garcia Guinea (1970), a następnie Moure Romanillo (1975). W Area de Estancia odkryto dwie warstwy osadnicze, obie związane z kulturą magdaleńską. 13 dat 14C uzyskanych z węgli drzewnych, kości i muszli zwierząt morskich obejmuje przedział od 14.890±410 BP (nr lab. analizy Ly-4212) do 14.228±154 BP (średnia ważona dat nr lab. CSIC-154 i CSIC-261). W latach kalibrowanych całkowity czas użytkowania jaskini można określić na ok. 16.000–14.500 BC. Tito Bustillo jest kluczowym stanowiskiem dla badań nad przejściem z fazy magdaleńskiej IV do V. W części jaskini zwanej Galería de los Caballos odkryto dużą liczbę przedstawień koni, bizonów i innych zwierząt. Znajdują się tutaj też liczne wizerunki kobiecych narządów rodnych. Jaskinia jest udostępniona do zwiedzania. Trasa turystyczna liczy 1800 m długości i jest oświetlona.